Je leest:

Noorderlicht niet zichtbaar

Noorderlicht niet zichtbaar

Auteur: | 24 oktober 2003

Helaas, geen noorderlicht op 24 oktober. Een recente uitbarsting van de zon had toen tot in ons land het veelkleurige noorderlicht kunnen veroorzaken. Het hemelverschijnsel werd tegengehouden door het weerbarstige magneetveld van de aarde.

Het noorderlicht, veelkleurige gordijnen van licht in de atmosfeer, is normaal alleen op hoge breedtegraden – vlakbij de pool – zichtbaar. Maar soms kan het noorderlicht, ook wel bekend als de Aurora Borealis, afzakken naar het zuiden. Dat komt door ongewoon heftige uitbarstingen van de zon. Op 22 oktober vond zo’n uitbarsting plaats toen de grote zonnevlek 484 tot uitbarsting kwam. Het bij de explosie uitgeworpen materiaal kwam schuin op de aarde af en had in Nederland op 24 oktober wel eens een mooie lichtshow kunnen veroorzaken. Helaas kwam het niet zover, want het magneetveld van de aarde hield de uitbarsting tegen. Niet iedereen kan daar rouwig om zijn: het geladen zonnemateriaal had ook tot storingen in satellieten en radioverkeer kunnen zorgen. Zover kwam het gelukkig niet.

Het noorderlicht. bron: afdeling Geoscience van de National Science Foundation (VS)

Het noorderlicht wordt veroorzaakt doordat elektrisch geladen deeltjes met grote snelheid op de aardse atmosfeer botsen. De zon is de grootste leverancier van die deeltjes: de zonnewind bestaat uit geladen materiaal dat door de zon de ruimte in wordt geblazen. Het magnetische veld van de aarde buigt de geladen deeltjes uit de zonnewind normaal grotendeels van onze planeet af, behalve bij de polen. Daar staat het veld zó gericht, dat de deeltjes de atmosfeer kunnen raken. Bij die botsing raken de deeltjes hun energie kwijt als een spectaculair lichtverschijnsel – de bewegende gordijnen van het noorderlicht.

Het magneetveld van de aarde werkt niet altijd als een schild tegen materiaal van de zon. Waar het vveld van de aarde het magneetveld van de zon raakt, bevindt zich de magnetopause. Het magneetveld van de aarde staat daar noordwaarts, dat van de zon zuidwaarts gericht. Alleen als het aardmagnetisch veld van richting verandert, ‘koppelen’ de twee velden aan elkaar. Er zijn dan magnetische veldlijnen die direct van de zon naar de aarde lopen. Daarlangs kunnen geladen deeltjes, zoals die in de zonnewind of van een uitgebarsten zonnevlek, de atmosfeer raken. Het resultaat: noorderlicht, maar soms ook schade aan kwetsbare elektronica… De schade blijft volgens een CNN-bericht beperkt tot storingen in luchtvaartnavigatie en satelliettelefonie.

Het magnetische veld van de aarde beschermt onze planeet tegen geladen deeltjes uit de zonnewind. Aan de zonnekant van onze planeet is de magnetosfeer ingedeukt door de zonnewind. In de schaduw van de aarde strekt de invloed van het aardmagnetisch veld veel verder.

Zonnevlekken en CMEs

De zonneatmosfeer kent warme en koude plekken. Die koude plekken, zonnevlekken genaamd, zijn iets donkerder dan hun omgeving. Daar komt het magnetische veld van de zon door het oppervlak naar buiten. De magneetvelden zitten ‘ingevroren’ in het zonneplasma: als het materiaal van het plasma beweegt, moeten de magnetische veldlijnen meebewegen. Die veldlijnen kunnen helemaal in elkaar verstrengeld raken. Zo’n knoop van veldlijnen kan ineens losschieten, waarbij de energie van het verwrongen magneetveld de gevangen materie als een kanonskogel lanceert. Dit verschijnsel heet in de astronomie een coronal mass ejection, het uitwerpen van materie uit de corona (zonneatmosfeer).

Grote CME’s kunnen niet alleen het noorderlicht naar het zuiden drijven, ze hebben ook minder prettige gevolgen. De schok van een massa geladen deeltjes op het aardse magneetveld veroorzaakt soms een geomagnetische storm. De geladen deeltjes kunnen het magneetveld vervormen, waarbij allerlei elektrische stromen gaan lopen. Elektronica aan boord van satellieten kan daardoor beschadigd worden, maar ook astronauten aan boord van bijvoorbeeld het internationale ruimtestation ISS worden er aan blootgesteld.

Een fikse geomagnetische storm kan ook radiocommunicatie storen. De sterkste geomagnetische storm die we kennen vond plaats in september 1859. Toen trad er kortsluiting op in telegraafdraden, wat voor vele branden zorgde. Verder was het noorderlicht in Hawaii en Rome zichtbaar!

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 24 oktober 2003

NEMO Kennislink Agenda

NEMO Kennislink vertoont op deze plaats normaal gesproken wetenschappelijke activiteiten uit heel Nederland. Door de maatregelen tegen het nieuwe coronavirus zal daarvan een groot gedeelte worden afgelast. Omdat we geen achterhaalde informatie willen verspreiden, laten we voorlopig geen activiteiten zien.
NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.