14 september 2018

“Het is nog niet duidelijk of een nieuw ontdekt schilderij toegeschreven kan worden aan Rembrandt. De Leidse Lakenhal heeft meer tijd nodig voor onderzoek. Eerder dit jaar werd al een nieuwe Rembrandt ontdekt met de titel ‘Portret van een jonge man’. Op NEMO Kennislink verscheen in 2011 een artikel over het in dat jaar ontdekte schilderij ‘Oude man met baard’.”

Je leest:

Nieuw schilderij van Rembrandt ontdekt

Nieuw schilderij van Rembrandt ontdekt

Auteur: | 4 december 2011

Het schilderij Oude Man met Baard is een echte Rembrandt, concludeert Rembrandt-kenner Ernst van de Wetering. Uit onderzoek met speciale röntgenapparatuur bleek dat er een zelfportret van de beroemde schilder schuilgaat onder het oppervlak. Dat gaf de doorslag.

Een echte Rembrandt?

Op 27 augustus 2018 maakte het Leids Dagblad bekend dat een conservator van de Leidse Laken een nieuw schilderij van Rembrandt van Rijn had ontdekt. Later deze week bleek het nieuws te voorbarig. De Lakenhal heeft meer tijd nodig voor onderzoek, en zal de uitkomst bekendmaken bij de opening van hun tentoonstelling over Rembrandt, op 3 november 2019. Eerder dit jaar werd bekend dat het schilderij ‘Portret van een jonge man’ dat kunsthistoricus Jan Six kocht op een veiling in Londen, een echte Rembrandt is.

Dit schilderij, Oude Man met Baard, blijkt echt van Rembrandt te zijn.

Het lag al voor de hand dat Oude Man met Baard door Rembrandt was geschilderd, want er bestaat een kopie van het schilderij dat afkomstig is van een van zijn leerlingen. Maar toch. Een onderzoek met speciale röntgentechnieken heeft Ernst van de Wetering, kunsthistoricus en Rembrandt-kenner, nu echter overtuigd. Er werd een zelfportret van Rembrandt onder het oppervlakte gevonden. Volgens Van de Wetering moet het daarom wel gaan om een échte Rembrandt.

Op onderzoek

Ernst van de Wetering benaderde onderzoekers Joris Dik (TU Delft) en Koen Janssens (Universiteit Antwerpen) in de loop van 2009 voor het eerst met het schilderij. Van de Wetering wilde graag meer weten over een eventuele verborgen figuur onder de oude man met de baard. Röntgen- en infraroodopnamen klopten namelijk niet helemaal met het zichtbare schilderij.

Links zie je een ‘gewone’ foto van De oude gitarist van Picasso. In het midden staat een röntgenopname, gemaakt zoals dat ook in het ziekenhuis gebeurt: een apparaat richt röntgenstraling op het object en waar de straling erdoorheen komt, wordt de plaat erachter zwart. Het beeld rechts is gemaakt met infraroodreflectografie. Het schilderij wordt dan beschenen met infraroodstraling en een speciale camera fotografeert de (infrarood)reflectie. Zoals je ziet, kun je met deze technieken verborgen lagen zichtbaar maken, want de röntgen- en infraroodopnames laten duidelijk een andere figuur zien.

Nou kan het natuurlijk zijn dat de schilder zijn oorspronkelijke compositie iets heeft aangepast, maar er kon ook een heel ander schilderij verborgen zitten. Dat wilde Van de Wetering graag weten, want dat is belangrijk voor de toeschrijving (is het echt een Rembrandt?) en de conservering (hoe kun je het schilderij goed houden?).

Speciale straling

Dik en Janssens gebruikten allerlei technieken om de lagen van het schilderij te onderzoeken. Een daarvan was X-ray fluorescence spectroscopy (XRF), een methode die eerder bij een schilderij van Van Gogh succesvol was. Hierbij wordt een röntgenstraal met extra veel energie op het doek gericht, waardoor sommige atomen op die plek onstabiel raken. De elektronen verspringen en wanneer ze weer terugvallen, komt er straling vrij.

De weerkaatste straling (de fluorescentie) wordt gemeten en dat is waar het om gaat. Elk chemisch element reflecteert namelijk straling met een bepaalde hoeveelheid energie. Lood weerkaatst bijvoorbeeld straling met 10 keV en cadmium met 25 keV. Dus als je de fluorescentie nauwkeurig analyseert, kun je bepalen welke elementen aanwezig zijn en in welke hoeveelheid.

Bij XRF krijg je voor elk punt op het doek te zien wat voor straling er wordt gereflecteerd: hoeveel straling met lage energie, hoeveel straling met hoge energie, enzovoort. Dit zie je in de grafiek rechts. De pieken laten zien welke chemische elementen er daar in het schilderij gebruikt zijn. Een piek bij 10 keV betekent bijvoorbeeld dat er veel lood aanwezig is, want lood weerkaatst altijd met 10 keV.
Joris Dik (TU Delft) en Koen Janssens (Universiteit Antwerpen)

Je kunt de analyse ook omdraaien: je kunt voor elk chemisch element kijken in welke mate het overal aanwezig is. Op deze manier ontstaan XRF-beelden (XRFs), zie hieronder.

Links (A) zie je het schilderij Grasgrond van Vincent van Gogh (kwartslag gedraaid). Voor elk punt in het kader is met XRF bepaald hoeveel kwik, antimoon, lood en zink er daar aanwezig is. Die hoeveelheden zijn vervolgens gevisualiseerd, waarbij geldt hoe witter een punt, hoe meer er van dat element aanwezig is. Afbeelding B toont de hoeveelheden kwik, C antimoon, D lood en E zink.
via Joris Dik (TU Delft) en Koen Janssens (Universiteit Antwerpen)

Ontdekt door de verf

Zoals je ziet, toont het chemische beeld in dit geval een heel andere compositie dan het zichtbare schilderij. Blijkbaar is dat chemische element niet op de bovenste laag van het schilderij gebruikt, maar wel op wel op een onderliggende laag. Zo kun je dus een verborgen schilderij ontdekken.

Verf

De verf die een schilder gebruikt, bestaat in het algemeen uit een pigment en een bindmiddel, zoals hars of olie. Het pigment bepaalt de kleur, doordat het licht met een bepaalde golflengte absorbeert. De absorptie hangt af van het materiaal. Zo kun je orpiment gebruiken om geel te maken, een arseen-sulfide. Maar je kunt ook Napels geel nemen, dat bestaat weer uit lood en antimoon.

Alleen als de verborgen laag duidelijk andere chemische elementen bevat, zul je het schilderij op XRF-beelden terugzien. Dat is deels een kwestie van mazzel, maar de elementen hangen nauw samen met de gebruikte verf (zie kader). Als er bijvoorbeeld vermiljoen is gebruikt (voor rood), zie je veel kwik. Het betekent dat je verschil in de XRFs ziet, als de twee lagen met andere typen verf zijn gemaakt. En dat is al snel het geval, want het onderste schilderij komt vaak uit een andere (eerdere) periode.

Goed apparaat

Voor het maken van de XRF-beelden moest Oude Man met Baard naar Amerika. Er is namelijk niet zomaar een röntgenstraal nodig; het moet er een zijn met zoveel energie dat er elektronen losschieten. De onderzoekers zijn daarom naar de National Synchrotron Light Source (NSLS) gegaan in Brookhaven (New York, VS), waar een synchotron de benodigde straal kon produceren.

Linksboven een luchtfoto van de National Synchrotron Light Source (NSLS) in Brookhaven (New York, VS), rechtsonder een synchotron-straal van dichtbij. Rechts zie je hoe Oude Man met Baard wordt gescand.

Daarnaast beschikt de NSLS over een bijzonder goede detector, een apparaat dat je nodig hebt om de fluorescentie te meten en te visualiseren. Maia kan de verschillende elementen razendsnel op hoge resolutie in beeld brengen; sneller dan ooit mogelijk was. Het schilderij was nu binnen acht uur volledig gescand, terwijl dat anders ongeveer dertig dagen zou kosten.

Maia is bovendien heel gevoelig; het kan straling van elementen weergeven die normaal gesproken verloren gaat. Zink is bijvoorbeeld een element met een zwakke fluorescentie, dus deze straling bereikt de detector maar net. Maia gebruikt echter gespecialiseerde software, ontwikkeld in samenwerking met de Australische Commonwealth Scientific and Industrial Research Organisation (CSIRO). Deze software is zo goed, dat zelfs de zwakst weerkaatsende elementen weergegeven kunnen worden.

Echt Rembrandt

Het resultaat is beter dan de onderzoekers hadden verwacht. De XRF-beelden laten duidelijk zien dat er een ander figuur schuilgaat achter de Oude Man.

Links het schilderij, rechts de XRF-beelden die zijn gemaakt. Ze visualiseren de hoeveelheden kwik, lood, ijzer en koper. Vooral de koper-XRF laat goed zien dat het schilderij een verborgen compositie bevat.
via Joris Dik (TU Delft) en Koen Janssens (Universiteit Antwerpen)

De koperverdeling toont de contouren van een baardeloze, schijnbaar jongere mannenfiguur met een baret. Van de Wetering denkt dat dat Rembrandt zelf is, op basis van de typische houding, haardracht, witte kraag en zwarte baret die karakteristiek zijn voor vele (vroege) zelfportretten van Rembrandt. Daarnaast lijkt de compositie erg op bekende zelfportretten van Rembrandt.

Vergelijking van de koper-XRF (midden) met andere zelfportretten van Rembrandt van Rijn: links Rembrandt als jonge man (Metropolitan Museum of Art, New York, acc. no. 53.18) en rechts Zelfportret van Rembrandt uit 1630 (Nationaal Museum, Stockholm).
via Joris Dik (TU Delft) en Koen Janssens (Universiteit Antwerpen)

In combinatie met de kunsthistorische argumenten, leverde het XRF-onderzoek het cruciale stuk bewijs om het schilderij definitief toe te schrijven aan Rembrandt. Museum Het Rembrandthuis zal van 1 mei t/m 1 juli 2012 een speciale tentoonstelling wijden aan het onderzoek met de XRF-techniek van een tiental schilderijen van Rembrandt en zijn tijdgenoten.

Zie ook

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 04 december 2011

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.