Je leest:

Niet te eten!

Niet te eten!

De logica achter voedseltaboes

Auteur: | 21 december 2011

Op het eten van mensenvlees rust, begrijpelijk misschien, een wereldwijd taboe. Maar dat is bepaald niet het enige taboe op voedsel. De ophef rondom overtreders van zo’n gebod geeft aan hoe diepgeworteld voedseltaboes kunnen zijn.

Zolang een mens er niet direct dood aan gaat, is eigenlijk alles wat ons spijsverteringsgestel aankan een mogelijke voedselbron. Toch blijft er veel eten onaangeraakt. In de jungles van Paraguay bijvoorbeeld leven duizenden eetbare soorten van zoogdieren, reptielen, amfibieën en vissen. Niettemin staan maar een kleine 50 daarvan op het menu van de Aché, mensen die in deze bossen jagen. Ook in Nederland laten we allerlei mogelijke etenswaren, waaronder salamanders, wormen, hersenen en poezen, liever staan.

Maar waarom zou je eten dat binnen handbereik ligt laten staan? Allergieën maken het vermijden van bepaalde voedselgroepen heel verstandig. Andere dingen vinden we natuurlijk gewoon niet lekker en smaken verschillen nogal. Wat in het ene land een delicatesse is, kan elders op het oog al misselijkmakend zijn. In tijden van overvloed hebben we de luxe kieskeurig te zijn.

Het eten van specifieke voedingswaren kan echter ook taboe zijn. Voedingswaren van het menu schrappen is dan geen kwestie meer van individuele kieskeurigheid, maar vloeit voort uit een dwingende sociale norm. Een bekend voorbeeld is het taboe op het eten van varkensvlees uit het Jodendom en de Islam. Het woord taboe is een samenstelling van de Polynesische stammen ta en pu die samen de betekenis hebben van ‘als bijzonder of heilig markeren’. Bij voedseltaboes gaat het dan vooral om het markeren van bijzondere verbodsbepalingen.

Hindoeïstische god Krishna met heilige koe

Een voedseltaboe kan alle mogelijke etenswaren betreffen. Of het nu gaat om planten of dieren, rauw of gekookt voedsel, vaste maaltijden of dranken, ergens in de wereld rust er wel een taboe op. Terwijl voor Joden en Moslims een taboe op varkensvlees geldt, is in India het opeten van koeien vanuit het Hindoeïsme verboden.

Maar taboes hoeven geen hele bevolkingsgroep te omvatten. Onder de Onabasulu van Papoea-Nieuw-Guinea zijn het alleen de vrouwen die geen vis, rijpe bananen of rood fruit mogen eten. Het is ook mogelijk dat een taboe voor specifieke momenten bedoeld is. Onder Katholieke Christenen hoorde er op vrijdagen geen vlees op tafel te komen. Zo bestaat er wereldwijd een enorme verscheidenheid aan voedseltaboes.

Wat voedsel taboe maakt

Er zijn verschillende manieren waarop afzonderlijke taboes te begrijpen zijn. Allereerst hebben mensen zelf hun eigen redenen voor hun taboes. Op de Trobriand eilanden mogen zwangere vrouwen geen vissen uit de koraalriffen eten, omdat men aanneemt dat anders bij de bevalling complicaties zullen optreden. Moslims en Joden verklaren het taboe op varkensvlees door naar de regels uit de Koran en de Bijbel te verwijzen. Hiervan uitgaande proberen onderzoekers nog een stap verder te gaan in het begrijpen van een bepaald taboe.

De Trobriand eilanden ten noordoosten van Australië.

Een manier om een taboe nader te verklaren is te kijken naar de specifieke kenmerken van het verboden voedsel. Daarbij is vooral de symbolische betekenis die aan deze kenmerken wordt toegekend van belang. Volgens de Joodse voedingswetten zijn dieren alleen geschikt voor consumptie wanneer ze zowel een gespleten hoef hebben als hun voedsel herkauwen. Een varken heeft wel een gespleten hoef, maar is geen herkauwer.

Dit maakt het varken niet half goed. Het valt hierdoor juist buiten de boot. Mensen proberen hun omgeving te begrijpen door alles wat we tegenkomen in categorieën te plaatsen. De dingen die niet in de gevormde categorieën passen, worden vaak opgevat als extra gevaarlijk. Ook het varken is als tussencategorie extra bedreigend, onrein, en oneetbaar.

Een andere wijze om naar taboes te kijken is onderzoeken welke effecten zij op mensen en hun omgeving hebben. Een zo’n effect is het vergroten van de verbondenheid die mensen als groep ervaren. Wie zich aan de Joodse voedselwetten, zoals het taboe op varkensvlees, probeert te houden, komt zijn religie dagelijks in de praktijk tegen. Voedseltaboes trekken op die manier een heldere scheidslijn tussen leden van de groep die het taboe respecteren en buitenstaanders die dat niet doen.

Het afgrijzen dat we voelen als anderen genoeglijk vogelspinnen naar binnen werken, kan ook een vrolijke sensatie zijn die bevestigt dat wijzelf anders (en schijnbaar minder vreemd) zijn. Zo sluiten we ons steeds opnieuw aan bij onze eigen groep.

Taboes kunnen echter ook binnen een bevolkingsgroep grenzen trekken. Met een voedseltaboe kunnen machthebbers schaarse voedselbronnen voor zichzelf reserveren. Zo is onder Australische Aboriginals het gebruik bekend dat alleen oude, wijze mannen de zeldzame delicatesse van wilde honing mochten genieten.

Andere taboes trekken scheidslijnen tussen mannen en vrouwen of tussen kinderen en volwassenen. Voor kinderen geldt in de meeste samenlevingen een taboe op alcohol. Een bijkomend effect hiervan is dat zij zo bescherming krijgen tegen de schadelijke eigenschappen van dit middel.

Voordelen of vooroordelen

Taboes op eten kunnen dus ook een aandeel hebben in het beschermen van de gezondheid. Vaak geloven mensen zelf dat hun voedseltaboe een positief effect op hun eigen gezondheid heeft. De Orang Asli van Maleisië bijvoorbeeld zien kraaien liever niet op hun bord. Ze zijn ervan overtuigd dat deze vogels giftig zijn. Toch zijn er wetenschappelijk gezien geen aanwijzingen dat een kraai voor de mens ongezond voedsel vormt.

Maar wetenschappelijke inzichten kunnen veranderen. Voor vissers in het Amazonegebied is het taboe om vissen te eten die zelf andere vissen of dieren opeten. Vanuit gezondheidsoogpunt leek dit voedseltaboe aanvankelijk even nutteloos als een verbod op het eten van kraaien. De vissen die in de Amazone taboe zijn blijken echter hogere concentraties giftige metalen te bevatten. Hier beschermen mensen dus uiteindelijk hun eigen gezondheid door dergelijke vissen te laten staan.

Er zijn ook steeds meer aanwijzingen dat het taboe op varkensvlees uit het Jodendom en de Islam eveneens een beschermende uitwerking voor de gezondheid heeft. Bepaalde stoffen in varkensvlees zouden namelijk aandoeningen als artritis, reuma, astma, zweren en eczeem verergeren.

Uit onderzoek blijkt verder dat voedseltaboes ook van belang kunnen zijn voor natuurbescherming. Bij de Ka’aor in Brazilië mogen alleen tienermeisjes, vrouwen tijdens hun menstruatie en kersverse ouders zich tegoed doen aan schildpaddenvlees. In de praktijk helpt dit beperkende taboe eraan mee om deze schaarse voedselbron voor de toekomst te behouden.

Van 70 onderzochte voedseltaboes had 30% de uitwerking dat een volgens de rode lijst met uitsterven bedreigde dier- of plantensoort bescherming kreeg. Dit zou de oorsponkelijke bedoeling van deze taboes kunnen zijn, maar het is net zo goed mogelijk dat natuurbescherming een onverwacht bijeffect is.

Het is echter zeker niet gezegd dat alle voedseltaboes uiteindelijk zo’n positief effect zullen blijken te hebben. Integendeel, taboes op eten kunnen ook gevaarlijk zijn. In Mexico zijn voorbeelden gevonden waarin zwangere vrouwen de meest voedzame en gezonde ingrediënten moeten laten staan. Voedingsdeskundigen wijzen erop dat zo schadelijke tekorten ontstaan bij moeder en kind.

In Nederland bestaat een taboe op het consumeren van etenswaren die ‘over de datum’ zijn. Ook hier is het beschermen van de gezondheid de verklaring die mensen zelf aandragen. Het onbedoelde resultaat is echter dat enorme hoeveelheden prima voedsel onnodig in onze vuilnisbakken verdwijnt. De datum achter de aanduiding Ten minste houdbaar tot geeft namelijk slechts een kwaliteitsgarantie aan. In tegenstelling tot wat veel mensen aannemen, maakt het verstrijken van deze datum een voedingsmiddel niet per se oneetbaar.

Het instellen van een taboe

Overigens betekent het bestaan van een taboe absoluut niet dat iedereen zich er aan houdt. Waar een voedseltaboe van kracht is, komen eigenlijk altijd ook overtredingen voor. Vaak zullen deze in het geheim plaatsvinden. Maar het openlijk tarten van een taboe kan ook een uitdaging zijn. De BNN-presentatoren Valerio en Dennis kondigden zelfs op nationale televisie het opeten van elkaars mensenvlees aan.

Waarom een groep mensen in eerste instantie überhaupt tot het besluit komt om een bepaalde voedselbron taboe te verklaren, is een onderwerp van grote discussie onder sociale wetenschappers.

Wellicht hadden volken in het Midden-Oosten duizenden jaren geleden al de ervaring dat het eten van varkensvlees hun gezondheid geen goed deed. Het taboe op varkensvlees uit de Joodse voedselwetten is dan te beschouwen als een dwingende, religieuze bekrachtiging hiervan. Het versterken van de verbondenheid onder de gelovigen die dit taboe respecteren zou een welkom, maar onbedoeld gevolg kunnen zijn.

Deze redenering is echter ook om te draaien. Het versterken van de unieke identiteit van Joodse gelovigen onderling door de van God ontvangen voedselwetten consequent toe te passen, is ook als oorzaak van het taboe op varkensvlees aan te wijzen. Het positieve effect op de gezondheid dat het vermijden van varkensvlees zou hebben, is dan slechts een toevallige bijkomstigheid.

Het is nauwelijks mogelijk harde bewijzen voor zulke oorzakelijke verbanden te vinden. Welke argumentatie als waar aan te nemen is eerder een kwestie van logisch redeneren op basis van schaarse aanwijzingen. Oorzaak en gevolg zijn als het om voedseltaboes gaat maar moeilijk uit elkaar te houden.

Literatuur

  • Douglas, M., Reinheid en gevaar (Utrecht 1976)
  • Meyer-Rochow, V.B., ‘Food taboos: their origins and purposes’, Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine 2009, 5:18
Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 21 december 2011

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.