12 februari 2018

“Op 29 januari zendt BNNVARA de documentaire ‘Donordrama’ uit. Filmmakers duiken onder in de illegale orgaanhandel in Bangladesh. Stichting Biowetenschappen en Maatschappij schreef eerder al over de schimmige handel met nieren in landen als Pakistan, India en Kosovo.”

Je leest:

Nieren voor euro’s

Nieren voor euro’s

Auteur: | 25 september 2014

Bijna overal ter wereld is betaalde donatie van nieren en andere organen verboden, behalve in Iran. Toch duiken er geregeld verhalen op over handel in nieren die tegen betaling zijn afgestaan door arme mensen.

Pakistan, Egypte en India zijn berucht en van China is bekend dat er organen worden verwijderd bij geëxecuteerde gevangenen. In Zuid-Afrika, Israël en Kosovo zijn de laatste jaren netwerken opgerold van handelaren die bij arme mensen nieren verwijderden en verkochten aan wanhopige patiënten. Vaak worden daarbij de ‘donoren’ ernstig uitgebuit. Mildere vormen van orgaanhandel bestaan ook, zoals in gevallen waarin de donor en ontvanger een ‘deal’ met elkaar sluiten zonder medeweten van de arts of andere personen.

Zelfs in Nederland is het niet altijd duidelijk of een nierdonor daar geen geld, een mooi huis of iets anders voor heeft gekregen van de ontvanger. Het is moeilijk zulke zaken te bewijzen en ook is het de vraag hoe wenselijk het is om het strikte internationale verbod, ingesteld op instigatie van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), strikt na te leven. Leidt dit juist niet tot meer illegale handel in organen en wordt daarmee het kind niet met het badwater weggegooid? En op welke manier zouden de excessen, die geregeld de media halen, voorkomen kunnen worden? Het zijn vragen die het HOTT-project van de niertransplantatie afdeling van het Erasmus MC Rotterdam probeert te beantwoorden.

Internationaal verbod

De belangrijkste argumenten tegen betaling van organen, die de WHO al eind jaren ’80 van de vorige eeuw formuleerde, zijn het beschermen van de armsten die het gemakkelijkst verleid zullen worden een orgaan af te staan, het voorkomen dat het lichaam of lichaamsdelen een verhandelbare ‘grondstof’ worden, waarmee de mens wordt gereduceerd tot een object en dat het doneren van lichaamsdelen een altruïstisch gebaar moet zijn.

Pakistaanse nierverkopers
Arme Pakistaanse nierverkopers laten hun littekens zien (augustus 2004). Ze kunnen niet rondkomen, al kregen ze zo’n 1.700 dollar voor hun nier van een transplantatiekliniek.
Biowetenschappen en maatschappij

In principe geldt dit verbod tot betaling voor donaties ook voor bloed, sperma en eicellen, maar er zijn diverse landen waar daar wel voor wordt betaald, zoals in de Verenigde Staten voor bloed en sperma en in India voor het doneren van eicellen. In Nederland geldt wel een verbod op het betalen voor bloed, sperma en eicellen. In de Nederlandse Wet op de orgaandonatie zijn de bepalingen uit de internationale wetgeving en de Europese richtlijnen opgenomen en wordt bepaald dat het strafbaar is meer te betalen voor een orgaan dan de ermee gemoeide kosten.

Toen het verbod op orgaanhandel eind jaren ’80 werd ingesteld, stond de orgaantransplantatie nog in de kinderschoenen, was er nog niet zoveel schaarste aan organen als nu en waren er nog geen lange wachttijden. Dat heeft ertoe geleid dat de waarde en dus ook de prijs van donororganen de afgelopen decennia zijn toegenomen en daarmee ook de initiatieven om in donororganen te handelen.

Die handel is natuurlijk ondergronds en heeft vooral zijn oorsprong in landen met een zwakke staatsstructuur, een slechte overheidscontrole en de aanwezigheid van corruptie. Een totaal verbod op het commercieel doneren van organen leidt tot de paradoxale situatie dat de prijs van de organen omhoog gaat en dat daardoor de illegale orgaanhandel juist aantrekkelijker wordt. Net als het geval is met bijvoorbeeld wiet en cocaïne.

Organisatie van transplantaties

Eurotransplant bewerkstelligt het uitwisselen van organen van overledenen tussen acht Europese landen en het toewijzen daarvan aan de wachtenden op de lijsten voor een orgaantransplantatie. Het gaat om Nederland, België, Duitsland, Hongarije Kroatië, Luxemburg, Oostenrijk en Slovenië – samen zo’n 135 miljoen inwoners. Alle betrokken ziekenhuizen en laboratoria voor weefseltypering werken samen binnen Eurotransplant en de toewijzing geschiedt op medische en ethische criteria. Het voordeel van internationale uitwisseling is het grote aanbod van organen, waardoor speciale patiëntengroepen, zoals kinderen, meer kans hebben om op tijd een passend orgaan te krijgen. In Nederland controleert de Nederlandse Transplantatie Stichting (NTS) de toewijzing en transplantatie, ondersteunt ziekenhuizen daarbij en informeert het publiek en professionals over de donatie van organen en weefsels. Het doel van de NTS is het optimaal benutten van gedoneerde organen, het vergroten van het aantal donaties en het verbeteren van de kwaliteit van orgaan- en weefseltransplantatie. De NTS beheert de wachtlijsten en registreert de resultaten van transplantaties, onder meer om het beleid te evalueren. Bernadette Haase

Groot grijs gebied

Wat in de media en de wetenschappelijke literatuur verschijnt, wordt gezien als het topje van de ijsberg. Er zijn gedocumenteerde gevallen, waarover soms ook rechtszaken zijn, van betaalde donoren in Pakistan, India, China, de Filippijnen, Zuid-Afrika, Egypte, Jemen, Jordanië, Israël, Oekraïne, Kosovo, Costa Rica en Brazilië. Daar zijn slachtoffers naar buiten getreden, maar heel veel blijft onbekend. En omdat het om mondiale handel gaat, zijn er ook nog de landen van waaruit patiënten vertrekken voor een niertransplantatie.

Zeven jaar geleden schatte de WHO dat 5 tot 10 procent van alle niertransplantaties via betaalde handel tot stand komt. Er is de zeer bedenkelijke handel, waarbij arme mensen verleid worden met geld, soms zelfs gedwongen worden een nier af te staan, of waar de handelaren zich niet aan de gemaakte (financiële) afspraken houden. Maar er zijn ook mildere vormen van handel. Bijvoorbeeld de ene broer die de andere broer een mooi huis of een schilderij geeft voor een gedoneerde nier. Er is een groot grijs gebied. Zo zou je kunnen stellen dat een vrouw die voor haar inkomen afhankelijk is van haar man er financieel baat bij heeft hem een nier te doneren.

In Sri Lanka betaal je al gauw zo’n 200.000 dollar voor een nier, terwijl je in Pakistan een nier getransplanteerd kunt krijgen voor 30.000 tot 40.000 euro. Daarbij gaat het om een package deal inclusief verblijf in een hotel en transfer van en naar het vliegveld. Zo’n transplantatie kun je soms via internet boeken. Niet elke transplantatie in het buitenland is illegaal. Er zijn voorbeelden van Nederlanders, voor het grootste deel van buitenlandse afkomst, die zich in bijvoorbeeld Turkije, maar ook in Pakistan of India hebben laten transplanteren met een nier die zij van een familielid hebben ‘gekregen’.

Een aantal van die patiënten komt terug met complicaties. Dan moeten ze toch worden geholpen. Het is de taak van de arts om dat te doen, en niet om de legaliteit van de transplantatie te onderzoeken en de patiënt zo nodig over te dragen aan de politie. Aan een nier kun je niet zien of deze illegaal is of onder druk is afgestaan. Zelfs als de nier illegaal is verkregen en is getransplanteerd in het buitenland, valt dikwijls niet eenvoudig vast te stellen of dit ook strafbaar is volgens de Nederlandse wet.

All inclusive niertranplantatie
Voor 15.000 dollar kun je in het Indiase Columbia Asia Hospital een all inclusive niertransplantatie bestellen via internet.
Biowetenschappen en maatschappij

Ook patiënten vanuit Nederland

We weten dat ook vanuit Nederland patiënten zich in dubieuze ziekenhuizen laten transplanteren en ook dat de vergoedingen die patiënten aan hun bekende nierdonor geven de kosten ruimschoots overstijgen, terwijl dat volgens de wet niet zou mogen. Maar wat kosten en vergoedingen (mogen) omvatten, is onduidelijk: gaat het om geld, om materiële kosten en baten of ook om immateriële? Doet iemand achteraf een gift aan zijn donor uit dankbaarheid, of was het van te voren afgesproken? Hoe kom je daar achter en is het eigenlijk wel zo erg? In sommige culturen, zoals de Turkse, is het heel normaal om anderen – soms grote – cadeaus te geven. Bij de intake van de donor proberen de artsen er – in een individueel gesprek – wel achter te komen of er dwang achter een bepaalde donatie zit, maar dat blijft moeilijk vast te stellen.

Belangen­organisaties

De Nierstichting zet zich op diverse terreinen in voor nierpatiënten. Het gezondheidsfonds financiert ook wetenschappelijk onderzoek, onder meer op het terrein van niertransplantatie. Naast campagnes rond bewustzijn en preventie van nierziekten, voert de Nierstichting ook campagnes voor meer nierdonoren. De Nierpatiënten Vereniging Nederland (NVN) geeft voorlichting, maakt lotgenotencontact mogelijk en behartigt de belangen van nierpatiënten bij politici en zorgverleners. Het verhogen van het aantal niertransplantaties is daarbij een belangrijk streven. De Stichting nierdonatie-bij-leven (voorheen: Vereniging van Nierdonoren) is opgericht door nierdonoren die ervan overtuigd zijn dat nierdonatie-bij-leven de meest effectieve manier is om van de wachtlijsten af te komen. Bestaande belemmeringen daarvoor moeten worden weggenomen. Zo heeft de stichting zich ingespannen voor een betere onkostenvergoeding en compensatie van inkomensverlies van zelfstandigen. Als ervaringsdeskundigen willen de donoren laten zien wat het betekent om een nier af te staan. De Nederlandse Transplantatievereniging (NTV) is een wetenschappelijke vereniging, die de kwaliteit van zorg, orgaanverwerving en orgaan­toewijzing wil optimaliseren, en onderwijs en (na)scholing ondersteunt. Maarten Evenblij

Er moet onderscheid worden gemaakt tussen hele ernstige vormen van handel en mildere vormen. Dat zou kunnen door betaalde vormen van nierdonatie bij leven te de-criminaliseren. Bijvoorbeeld door voorzichtig te experimenteren met gratis ziektekostenverzekering. Zodat mensen niet in één klap veel geld krijgen, maar een meer genuanceerde vorm van beloning. Daar zou serieus naar gekeken moeten worden, al zijn de Wereldgezondheidsorganisatie en de Europese Unie zeer tegen. Maar drie decennia van transplantatiepraktijk en verbod op commerciële donatie hebben niet gewerkt. Er is steeds meer vraag naar organen, zoals nieren. Mensen overlijden terwijl ze op de wachtlijst staan en intussen verdwijnt de orgaanhandel niet. Ze lijkt juist eerder toe te nemen.

Met een goed advies van de Raad voor Volksgezondheid & Zorg uit 2007 van Hilhorst en Van Dijk, dat voorzichtig pleit voor commerciële vormen van donatie, is niets gedaan. Het zou goed zijn als de Gezondheidsraad zich over dit onderwerp buigt en met een signalering komt, bijvoorbeeld na consultatie van een groep van deskundige voor- en tegenstanders van commerciële donatie. Het laatste advies van de Gezondheidsraad dateert van ruim tien jaar geleden (‘Nieuwe wegen naar orgaandonatie’ van 2003) en de WHO stelt zich op het standpunt dat postmortale donatie de voorkeur heeft en dan pas donatie bij leven. Ondanks alle inspanningen neemt het aantal postmortale nierdonoren echter nauwelijks toe en ook medisch gezien valt de transplantatie van een nier van een levende donor te verkiezen boven donatie na de dood.

Iran

Voor zover bekend, is Iran het enige land waar betaalde donatie van een nier niet strafbaar is. Er zijn verschillende publicaties over geschreven, die door de internationale gemeenschap echter met een korreltje zout worden genomen, en elkaar ook geregeld tegenspreken. Iran zou geen wachtlijst voor transplantatiepatiënten hebben. De staat zou elke nierdonor een vergoeding van 3.000 euro geven. De potentiële donor en de patiënt hebben contact met elkaar, dikwijls via een tussenpersoon. In dat contact lijkt verder over een prijs te worden onderhandeld. Hoe dat gaat en hoe hoog de uiteindelijke bedragen zijn, is niet duidelijk.

De buitenwereld kijkt met argusogen naar het Iraanse systeem. Iraanse artsen klagen echter dat ze hun artikelen over het nationale donorsysteem niet gepubliceerd krijgen omdat deze beschouwd worden als bevooroordeeld. Iraanse artsen benadrukken dat er weldegelijk is nagedacht over de aard van het systeem, maar erkennen dat er ook problemen zijn en er geen zicht is op de bedragen die worden betaald. Maar er zijn ook donoren die blij zijn, en er zouden dus geen wachtlijsten zijn. Men vergelijkt het systeem wel met bijvoorbeeld de drugsregulering in Nederland, die ook niet waterdicht is, maar beter dan rigoureus verbieden.

Grote cadeaus
In sommige culturen is het gebruikelijk om (grote) cadeaus te geven aan familieleden, soms ook voor het verrichten van diensten. Na een orgaandonatie is dat echter bedenkelijk. Hier geven gasten geld aan een bruidspaar in de Chinese provincie Sichuan.
Biowetenschappen en maatschappij

HOTT-project

Het HOTT-project van de Rotterdamse niertransplantatie-afdeling probeert in kaart te brengen wat er gebeurt in de orgaanhandel. Bijvoorbeeld wie die orgaanhandel faciliteren en de aard en omvang van het transplantatietoerisme. Ook specifieke zaken waar het tot vervolging van orgaanhandelaars is gekomen, worden bestudeerd.

Het project probeert meer aandacht voor orgaanhandel te genereren bij politie en justitie, transplantatieprofessionals en internationale en mensenrechtenorganisaties, en de alertheid te vergroten. Want net als aan mensenhandel moet er echt iets gebeuren aan de illegale orgaanhandel. Er zijn gevallen bekend waar politie en justitie succesvol tot vervolging zijn overgegaan, zoals in Israël en Kosovo. Deze zaken worden geanalyseerd en men probeert daarvan te leren, diverse netwerken in kaart te brengen en met wereldwijde aanbevelingen te komen.

Eind 2014 vindt een symposium plaats over mensenhandel met het oog op orgaanverwijdering. De onderzoekers van universiteiten en instellingen uit diverse Europese landen denken dat er alleen minder illegale orgaanhandel zal komen als er meer organen beschikbaar komen. Dan zullen patiënten zich minder vaak tot de zwarte markt wenden. Daarom moet worden gezocht naar een systeem dat mensen beloont, zodat er meer organen op de markt komen. Dat kan echter alleen in landen met een sterk overheidsapparaat en een goed transplantatiesysteem, waar de controle op het aanbod van organen, de nazorg en de vergoeding van de ziektekosten goed zijn geregeld. En waar de donoren gedurende lange tijd worden gevolgd.

Dit artikel is een publicatie van Stichting Biowetenschappen en Maatschappij.
© Stichting Biowetenschappen en Maatschappij, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 25 september 2014

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.