Je leest:

Natalee en het beest

Natalee en het beest

Studenten onderzochten beeldvorming in zaak Holloway

Auteur: | 3 maart 2008

Studenten Criminologie aan de Leidse Universiteit onderzochten het beeld dat van Joran van der Sloot en Natalee Holloway is ontstaan, onder meer naar aanleiding van de veelbekeken uitzending van Peter R. de Vries. ‘Joran is door de rechter nergens voor veroordeeld, maar door de media wel.’

‘AFMAKEN DAT MONSTER?’ had roddelblad Party groot op de cover staan, na de inmiddels historische uitzending van Peter R. de Vries over de zaak Natalee Holloway. ‘Joran is het prototype Bullshitter’ en ‘Joran ontpopte zich tot een gevoelloze leugenaar’ kopten respectievelijk NRC Next en de Gelderlander. We ‘kennen’ Joran inmiddels allemaal en de eerder beschreven foto’s behoren tot het publieke domein. ‘Joran’ is tegen wil en dank een Bekende Nederlander geworden. Na het intikken van zijn naam verschijnen meer Google-hits dan bij ‘Jan Peter Balkenende’. De aan hem gewijde uitzending van Peter R. de Vries misdaadverslaggever kluisterde 7 miljoen mensen aan de televisie. Dat is bijna een miljoen meer dan tijdens het huwelijk van Willem Alexander en Maxima. Heeft Peter R. de Vries dan echt zoveel invloed op wie beroemd wordt en wat we vervolgens van die persoon denken?

Een paar scènes uit de befaamde aflevering van Peter R. de Vries waarin Joran zijn ‘bekentenis’ doet.

Schuld

Dat is wel één van de uitkomsten van het afstudeeronderzoek van enkele Leidse criminologiestudenten. Lisanne van Dijk (20) en Marre Lammers (24) onderzochten met enkele medestudenten hoe Joran en Natalee in de media werden neergezet. Hiervoor bestudeerden ze berichtgeving uit de periode mei 2005 tot en met maart 2008. Voor het onderzoek maakten zij gebruik van ‘framing’, een techniek waarmee achterhaald kan worden hoe stereotypen ontstaan, door te bekijken welke eigenschappen aan mensen worden toegekend en hoe zij zich tot elkaar verhouden. Criminologen kunnen aan de hand van zulke frames aflezen in welke mate er in de media schuld wordt toegekend aan de hoofdrolspelers. Als het daderprofiel van het slachtoffer bijvoorbeeld heel sterk is, blijkt daaruit dat de media weinig compassie voor haar heeft. Begeleider van de studenten was psychologe en criminologe Gabry Vanderveen: ‘We hebben allemaal ideeën over hoe Joran en Natalee in de media zijn neergezet. Maar de studenten hebben dat nu empirisch vastgesteld.’

De studenten maakten op basis van literatuur een lijst van eigenschappen die zij verwachtten tegen te komen. Lisanne van Dijk: ‘Bij Joran rekenden we bijvoorbeeld op aandacht voor zijn ‘verkeerde vrienden’ en zijn drugsgebruik. Bij Natalee zou het wel gaan over haar overmatige drankgebruik en dat het zo’n lief meisje was.’

Daarna begon het monnikenwerk. De studenten lazen 240 kranten- en tijdschriftartikelen, bestudeerden 283 foto’s en bekeken 193 televisie-items. Omdat ze iedere keer turfden hoe vaak een kenmerk aan bod kwam, kregen ze een precies overzicht welke eigenschap hoe vaak is toegekend. ‘Maar dan weet je eigenlijk nog niets’, aldus van Dijk. ‘Hoewel ons wel duidelijk werd dat de media vooral over Joran berichtten. De resultaten over Natalee zijn zelfs wat vertekend, omdat we maar zo weinig bronnen over haar hadden. Verreweg het meeste ging over Joran, hij speelt echt de hoofdrol in dit verhaal.’

Op de resultaten van het onderzoek werd een homogeniteitanalyse losgelaten; een analyse die in kaart brengt welke eigenschappen vaak tegelijkertijd worden gebruikt. Daaruit ontstaan verschillende ‘frames’ of profielen: clusters van kenmerken die bij elkaar horen. Eén persoon kan meerdere frames hebben, omdat immers meerdere aspecten uit iemands leven voor de media interessant kunnen zijn. Je kunt Estelle Gullit bij voorbeeld zien als een toegewijde huisvrouw, beschrijven als de partner van Ruud Gullit of als nichtje van Johan Cruyff én je kunt haar als zakenvrouw neerzetten.

Lammers en Van Dijk rekenden erop voor Joran en Natalee twee profielen te vinden. Ze waren namelijk gericht op zoek naar de dader- en slachtofferframes van Joran en Natalee. De ‘dader’ is immers vaak ook slachtoffer, van een moeilijke jeugd bijvoorbeeld of van pestkoppen op het werk. En als het slachtoffer zélf met een jongen meegaat en zich uitdagend kleedt, heeft ze het er al gauw ‘zelf naar gemaakt’.

Framing: beeld van dader en slachtoffer gaat vaak mank

Framing is het in tekst en beeld toedichten van eigenschappen aan bijvoorbeeld daders en slachtoffers van misdaad, bijvoorbeeld door de media. Frames of profielen kunnen clusters van bij elkaar behorende persoonskenmerken zijn, die uitmonden in stereotypen of iconen. Daders en slachtoffers kunnen overigens meerdere frames hebben en deze zijn ook aan schommelingen onderhevig als gevolg van nieuwe berichtgeving in de media.

Dit verschijnsel, framing, kan ertoe leiden dat een eenzijdig beeld van daders en slachtoffers ontstaat, een stereotype. Het sluit aan bij de menselijke behoefte om sterk in ‘goed’ en ‘kwaad’ te denken. Zo worden daders ‘monsters’ en slachtoffers ‘onschuldige engeltjes’. Dit speelt van oudsher in de meeste misdaadverslaggeving. Vroeger uit de mond van de verhalenvertellers, nu in vrijwel alle media. Het publiek wordt zo op zijn wenken bediend, maar het zo ontstane beeld van dader en slachtoffer gaat vaak mank.

Dergelijke framing vindt vooral plaats in verslaggeving over misdaad waarin men zich makkelijk herkent en die eenvoudig van opzet is: geweldscriminaliteit, onopgeloste zaken en een falende overheid zijn wel de topingrediënten.

Invloed

Bij eerder onderzoek naar het mediaprofiel van Willem Endstra werden inderdaad beide frames gevonden. Ook Natalee Holloways mediaverschijning verliep min of meer volgens het boekje. Maar bij Joran van der Sloot stuitten de studenten op iets bijzonders. Naast een rechttoe rechtaan daderprofiel werd namelijk een tweede frame gevonden, waarvan alle kenmerken te herleiden zijn tot de beeldvorming door Peter R. de Vries via zijn programma’s, maar ook zijn televisieoptredens, bijvoorbeeld bij Pauw & Witteman. In dit frame is Joran een leugenaar, een moordenaar en een antisociale jongen met een persoonlijkheidsstoornis. Van Dijk: ‘Het is een rare gedachte dat juist een journalist invloed heeft op wat journalisten over iemand naar buiten brengen.’

De studenten bekeken naast De Vries’ uitzendingen over Natalee ook zijn televisieoptredens, bijvoorbeeld bij het programma Pauw & Witteman. Omdat zijn rol blijkbaar zo groot is, klopten de studenten bij De Vries zelf aan voor een reactie. In eerste instantie vonden ze hem bereid om mee te werken. Maar toen ze de antwoorden van hem terugkregen, waren ze minder enthousiast. De misdaadverslaggever had hun vragen als open deuren opgevat. Op de vraag waarom er tijdens de uitzendingen zoveel foto’s waren getoond, stelde De Vries de wedervraag: waarom klimt een aap in een boom?

Het frame van Joran als leugenaar is te herleiden tot de beeldvorming van Peter R. de Vries over Joran, onder andere in Pauw en Witteman.

Oordeel

Gabry Vanderveen hecht aan het belang van het onderzoeksresultaat: ‘Als je ziet dat Joran in een televisie-uitzending uithaalt en de inhoud van een glas wijn in iemands gezicht gooit, kun je denken: die jongen is niet goed bij zijn hoofd, die heeft hulp nodig. Dan hadden mensen misschien een oplossing in die richting gezocht. Nu vinden ze: Joran moet voor het gerecht. Dat hij zo overduidelijk als dader is neergezet maar nooit is veroordeeld, heeft bovendien invloed op het oordeel dat mensen hebben over het rechtssysteem. En dat is heel belangrijk voor het functioneren van de democratische samenleving.’

Vanderveen geeft aan dat er studies zijn geweest die het werk van Peter R. De Vries hebben proberen te duiden: ‘Daaruit blijkt dat mensen een grote behoefte hebben aan misdaadverhalen. Ze willen horen dat wie goed leeft, niets slechts overkomt. Ze willen dat goed en fout een zwart/wit-tegenstelling is, zodat ze fout makkelijk kunnen herkennen. Dat is van alle tijden, al voordat er kranten waren trokken verhalenvertellers van dorp naar dorp. De aanpak van De Vries lijkt precies op die van die verhalenvertellers.’

Hoe zat het ook al weer: de zaak Natalee

In mei 2005 vierde de 19-jarige Natalee Holloway uit Alabama, op Aruba dat ze haar middelbare schooltijd succesvol had afgerond. Op 30 mei ging ze op stap met Joran van der Sloot, een 17-jarige jongen uit Nederland die op het eiland woonde. Sindsdien is er niets meer van haar vernomen. Uitgebreide zoektochten mochten niet baten.

Van der Sloot was een van de eerste verdachten. Hij gaf een brij van tegenstrijdige verklaringen, maar kwam na 90 dagen bij gebrek aan bewijs vrij. Zijn vader Paul en zijn vrienden Deepak en Satish, die op verdenking van medeplichtigheid eveneens waren gearresteerd, waren al eerder vrijgelaten.

Natalees moeder liet het daar niet bij zitten, want voor haar was Joran de ‘dader’. Ze verweet het Arubaanse OM nalatigheid en begon een publiciteitscampagne.

De Nederlandse misdaadjournalist Peter R. de Vries zag Joran eveneens als schuldige. Hij zette alles op alles om ‘de waarheid te achterhalen’. Op 31 januari 2008 claimde hij met veel bombarie dat hij de zaak had opgelost. In een spectaculaire uitzending van zijn programma toonde hij een gefilmde autorit. Daarin spreekt Joran met Patrick van der Eem, een informant van De Vries met een dubieuze reputatie. Joran ‘bekende’ dat Natalee tijdens het vrijen op het strand opeens verslapte, mogelijk onder invloed van drugs. Omdat Joran niet zo goed wist wat hij met de situatie aanmoest, belde hij een vriend om het lichaam weg te maken. Het Openbaar Ministerie op Aruba heropende de zaak, maar vond in de ‘bekentenis’ uiteindelijk toch te weinig bewijs voor vervolging. Joran verklaarde nu dat hij tegen Van der Eem gelogen had. Van Holloway ontbreekt nog steeds ieder spoor.

Verklaringen

Joran was in de nacht dat Natalee verdween nog minderjarig. Van Dijk vertelt dat ze had verwacht dat dat gegeven in zijn slachtofferprofiel zou thuishoren: ‘Hij is nog maar een kind.’ In plaats daarvan dook het juist sterk op in zijn daderframe. Vanderveen: ‘Minderjarigheid is hier dus negatief. Hij is blijkbaar zo verdorven dat hij nu al dit soort dingen doet. Dat is de gedachte van monsterlijke kinderen. Joran verkeert bovendien op het randje van adolescentie, dat maakt hem een moeilijker geval.’

Bij Natalee bleven de kenmerken evenmin braaf in de voorbestemde hokjes. Zo werd in haar slachtofferframe, waar onder meer de clichés ‘mooi’, ‘sociaal’ en ‘blond’ horen, ook het begrip ‘feestbeest’ gevonden. Dat is niet zonder meer positief, want het suggereert dat Natalee ervan hield om los te gaan, met alle gevolgen van dien. De studenten herdoopten haar ‘slachtofferframe’ daarom tot ‘All American girl-frame’. Natalees daderprofiel voldeed wél aan de verwachtingen van de onderzoekers. Dat Natalee mogelijk om 11 uur ’s ochtend al dronken was en afspraakjes maakte met wildvreemden, doet het begrip voor haar dalen.

Alle gevonden frames bleken aan schommelingen onderhevig. De criminologen brachten dit met grafiekjes in beeld en zochten op de tijdlijn naar verklaringen. Natuurlijk hield Jorans lijn zich weer niet aan de verwachtingen. Na de bewuste uitzending van De Vries stijgt namelijk niet alleen het naar hem genoemde frame, maar ook het ‘gewone daderframe’. Dat komt omdat alle media zich dan opnieuw over de zaak buigen.

Uiteraard namen de studenten ook Natalees frames onder de loep. Haar ‘daderframe’ steeg bijvoorbeeld toen er geen verdachten meer waren: Was ze misschien weggelopen, was ze misschien helemaal niet vermoord? Ook de media-optredens van Natalees moeder Beth Twitty zijn duidelijk waarneembaar. Als zij haar boek ‘Loving Natalee’ uitbrengt, piekt Natalees ‘ All American girl ’- grafiek. Nu ziet iedereen Natalee juist weer als het vrolijke cheerleadertje. Er worden ook kinderfoto’s van haar getoond, die haar extra onschuldig maken.

Afgebeeld

Nieuwsconsumenten hebben vaak de indruk dat foto’s niet meer dan natuurgetrouwe weergaven van de werkelijkheid zijn. De studenten maken op basis van hun onderzoek korte metten met die veronderstelling. Marre Lammers: ‘Dat er van Natalee geen nieuwe foto’s verschijnen is logisch. Maar waarom wordt er bij elk bericht over Joran een foto getoond waarop hij geboeid staat afgebeeld? Joran is terug in Nederland: er wordt een foto van een geboeide Joran afgebeeld. Deepak en Satish worden niet opnieuw gearresteerd: weer de foto van een geboeide Joran. Dat moet toch een bewuste keuze zijn, waarom staat daar geen foto van Joran en zijn ouders?’

‘Dat er van Natalee geen nieuwe foto’s verschijnen is logisch. Maar waarom wordt er bij elk bericht over Joran een foto getoond waarop hij geboeid staat afgebeeld?’

De bekende pasfoto van Natalee ziet er heel anders uit als je er palmbomen achter plakt, zoals veelvuldig is gebeurd. En van de foto waarop Joran met de flappen staat te zwaaien is vaak de onderkant met het geld erop afgeknipt. Zijn gezichtsuitdrukking wordt daardoor onbegrijpelijk. Panorama publiceerde zelfs een foto waarop Joran op een bank zit. Boven die bank hangen posters van schaars geklede dames. Ook is er een portret van Natalee in beeld. De studenten waren zo verbaasd over deze foto, dat ze de redactie van Panorama erover hebben gebeld. Chef misdaad Vico Olling en hoofdredacteur Frans Lomans vertelden dat de blotevrouwenfoto’s er al hingen. De fotograaf heeft volgens de twee aan Joran gevraagd of hij op de bank wilde gaan zitten en hij had daar geen bezwaren tegen. Ook tegen het in beeld houden van de foto van Natalee, die de fotograaf zelf had meegebracht, protesteerde hij niet. De betrokken fotoredacteuren van Panorama zijn zelf van mening dat ze nauwelijks hebben gemanipuleerd. Lammers en Van Dijk hebben daar hun eigen gedachten bij.

Getekend

De studenten zetten hun onderzoek expres zo breed mogelijk op. Bij de geschreven pers werden naast de grote dagbladen Volkskrant en De Telegraaf ook de twee gratis ‘treinkranten’, Panorama en de roddelbladen doorgeplozen. Ook in de grote foto database FlickR werd naar foto’s van Joran en Natalee gespeurd. Bij de televisie waren de onderzoekers in hun keuze beperkt. Veel commerciële uitzendingen waren niet beschikbaar in de algemeen toegankelijke archieven. Desalniettemin keken de onderzoekers zo breed mogelijk: van RTL Nieuws tot De Wereld Draait Door.

De afstudeerders hebben echter níet onderzocht wat de berichtgeving voor invloed op de maatschappij heeft gehad, noch wat voor keuzes aan de berichtgeving ten grondslag liggen. Die onderzoeksvragen horen immers niet thuis in hun vakgebied, de criminologie. Omdat het onderzoek anders te omvangrijk zou worden, keken ze evenmin naar de verschillen tussen media. In hoeverre bijvoorbeeld de berichtgeving in De Telegraaf door De Vries is beïnvloed blijft dus onbekend. Lammers en Van Dijk durven daarover slechts oppervlakkig wat te zeggen. De laatste nam het krantenonderzoek voor haar rekening: ‘Het viel ons wel op dat de Volkskrant en De Telegraaf beiden dezelfde toon aanslaan. Bij de Volkskrant hadden we eigenlijk meer nuance verwacht. Maar die krant had op de dag na de uitzending ook vier stereotype foto’s op de voorpagina.’

Het gebrek aan nuance verontruste de twee studentes. Lammers: ‘Er was in Drachten zelfs een volksoploop tegen ene Johan, waarvan mensen onterecht dachten dat het Joran was. Dan stel ik me voor dat zoiets mijn broertje overkomt, of mijzelf of mijn vriend. Dat is toch vreselijk.’ Van Dijk: ‘Joran is door de rechter nergens voor veroordeeld, maar door de media wel. Daardoor is hij voor het leven getekend. Dat vind ik schokkend. Ik ben echt benieuwd wat de motieven van de mediamakers zijn geweest. Maar dat is een ander onderzoek.’

Onderzoek door Lisanne van Dijk, Diane Guldemond, Marre Lammers, Valeria Nistro, Nathalie Raats en Ching Wong, begeleid door Gabry Vanderveen en Willem Koetsenruijter.

Lees ook:

Dit artikel is een publicatie van Crimelink.
© Crimelink, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 03 maart 2008
NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.