Je leest:

Moraal versus technologie

Moraal versus technologie

Heb jij invloed op technologische ontwikkeling?

Auteur: | 20 september 2011

Snel even je e-mail checken op je smartphone, met je laptop op schoot buiten in de zon werken of met de auto naar je werk. Technologie is niet weg te denken uit ons dagelijks leven. “Hoewel techniek ons veel geeft, leren we ook dat zij niet alleen maar zegeningen met zich meebrengt. Vaak kleven er ook gevaren of negatieve gevolgen aan en brengt techniek verantwoordelijkheden met zich mee, die je misschien niet meteen verwacht”, aldus prof. dr. Tsjalling Swierstra, hoogleraar Wijsbegeerte aan de Universiteit Maastricht.

Swierstra’s leerstoel spitst zich toe op de verhouding tussen technologie en moraal en daarmee op ethische en maatschappelijke aspecten van technologie. Vrijdag 16 september 2011 houdt hij zijn oratie getiteld ‘Heraclitische ethiek. Omgaan met de soft impacts van technologie’.

De moraal bestaat uit normen en waarden die weerspiegelen wat wij belangrijk vinden en die ons voorschrijven op welke manier we ons zouden moeten gedragen. Ethiek houdt zich bezig met het nadenken over en bediscussiëren van die moraal. “Men denkt vaak dat ethiek iets heel persoonlijks is, maar dat is niet zo”, vertelt Swierstra. “De moraal kun je vergelijken met een ijsberg: alle waarden en normen die wij delen, liggen voor negentig procent onder het wateroppervlak. Over deze waarden en normen zijn we het zó eens, dat we ons er niet eens bewust van zijn. Het is het topje van de ijsberg dat problemen geeft. Als ik mijn studenten vraag normen op te schrijven die in de collegezaal gelden, dan noemen ze: ‘op tijd komen’, ‘geen krant lezen’, ‘mobiel uitzetten’. Omdat niemand naakt naar college komt, wordt de norm ‘je moet kleren aan’ als vanzelfsprekend gezien en dus niet eens genoemd. Kortom: alleen die normen die met enige regelmaat geschonden worden of met elkaar in conflict komen, zijn zichtbaar.”

Vooruitgang?

Moraal heeft invloed op technologie, maar het omgekeerde geldt volgens Swierstra ook: “Technologie is in onze samenleving een dynamische factor, die voortdurend allerlei gewoontes en routines overhoop haalt. Oude praktijken worden gedestabiliseerd, waardoor controverses, ruzies en discussies ontstaan met de vraag: willen we dit allemaal wel?” Technologieontwikkelaars presenteren de nieuwe techniek vaak op een zodanige manier, dat men gelooft er alleen maar op vooruit te gaan. Swierstra is het hier niet mee eens: “Het klassieke verhaal van technologieontwikkelaars stoelt vaak op de gedachte: ‘Wij leveren iets nieuws – een apparaat of een andere technologische toepassing – zodat u beter en sneller dat kunt doen wat u altijd al wilde doen. U hoeft niet te veranderen, wij bieden u slechts een nieuwe techniek die uw leven makkelijker maakt.’ De geschiedenis leert ons echter dat technieken nooit zomaar neutrale instrumenten zijn.”

George Mason University

Soft impacts

Welke techniek je ook bedenkt, volgens Swierstra kleven er altijd onverwachte gevolgen aan. Soms zijn deze duidelijk zichtbaar in de vorm van risico’s op ontploffing, vergiftiging of milieuvervuiling (zogenaamde ‘hard impacts’), maar vaker zijn de gevolgen subtieler. Deze kunnen bestaan uit veranderingen in gedrag, behoeften en verwachtingen die mensen van elkaar hebben. Dit soort minder tastbare gevolgen worden door Swierstra ‘soft impacts’ genoemd. En het zijn juist deze ‘soft impacts’ die in grote mate bepalen of de nieuwe technologie onze kwaliteit van leven verhoogt, of juist niet. “Vroeger was het normaal een paar dagen te wachten voordat je antwoord kreeg op een brief. Tegenwoordig verwacht je binnen een kwartier een reactie op een e-mail. En door de mobiele telefoon wordt het bijna verplicht altijd bereikbaar te zijn. Dat soort verwachtingen bestonden vroeger niet, want er was simpelweg geen mobiele telefoon”, licht Swierstra toe. Een ander voorbeeld is de ontwikkeling van nieuwe voortplantingstechnieken.

Wanneer vroeger een gehandicapt kind werd geboren, was de ethische vraag: hoe kun je hier op een goede manier mee omgaan? Door de kennis die we tegenwoordig hebben van de ongeboren vrucht, kom je voor allerlei nieuwe keuzes en vragen te staan: Moet een ongezond kind geboren worden? Of is dat een vorm van kindermishandeling? Is het voorstelbaar dat een kind in een dergelijk geval ooit zijn ouders gaat aanklagen? “Veel mensen denken dat deze nieuwe technieken onontkoombaar zijn en ze er geen invloed op hebben. Maar het is wel degelijk mogelijk invloed uit te oefenen, want techniek blijft uiteindelijk mensenwerk. Het is ook niet onterecht dat mensen inspraak willen hebben op iets dat in grote mate hun leven beïnvloedt. Daarom moeten we –naast de ‘hard impacts’- tevens kijken naar deze ‘soft impacts’ en leren van ervaringen uit het verleden, zodat we de ‘soft impacts’ van nieuwe technieken eerder kunnen waarnemen en er zelfs op kunnen anticiperen. Op die manier kun je de beloftes van techniekontwikkelaars problematiseren. Het is niet mijn doel mensen te vertellen wat goed is en wat slecht is, ik wil ze alleen bewuster maken door ze te laten nadenken over de mogelijke gevolgen van technologie.”

Toekomstscenario

Hoe kun je als ethicus onderzoek doen naar die soft impacts? “Veel van het onderzoek dat wordt uitgevoerd door sociologen en historici is voor ons relevant, bijvoorbeeld over de maatschappelijke inbedding van technologie en over hoe technologie wordt ontwikkeld. Daarnaast lopen we mee in laboratoria. Als ethicus stel je daar vragen en kijk en denk je mee. Daarmee maak je de laboratoriumonderzoekers bewuster en reflectiever, waardoor je indirect invloed op de technologieontwikkeling hebt.”

Een ander idee van Swierstra is het ontwikkelen van zogenaamde vignetten. Een vignet is een mogelijk toekomstscenario van een bepaalde technologische applicatie met het doel mensen te laten zien wat de invloed van de applicatie kan zijn. Een vignet heeft de vorm van een kort verhaaltje. Swierstra: “In een internetproject hebben we aan de hand van deze vignetten duizenden mensen vragen laten beantwoorden over hun verwachtingen van applicaties, om ze te laten nadenken over de mogelijke impact op hun leven. Het zou mooi zijn wanneer in de toekomst deze vignetten deel zouden uitmaken van lesstof op de middelbare school. We leven immers in een technologische cultuur en het hoort bij het eenentwintigste-eeuwse burgerschap daar op een zelfstandige manier mee te leren omgaan.”

Prof. dr. Tsjalling Swierstra is hoofd van de afdeling Filosofie, binnen de Faculteit der Cultuur- en Maatschappijwetenschappen (FdCMW) van de UM en directeur van de Graduate School van FdCMW. Daarnaast is hij directeur van het Centre for the Ethics and Politics of Emerging Technologies van FdCMW en voorzitter van de Vereniging voor Filosofie en Geneeskunde.

Meer over wetenschapsfilosofie:

Oeps: Onbekende tag `feed’ met attributen {"url"=>"https://www.nemokennislink.nl/kernwoorden/wetenschapsfilosofie/ethiek/index.atom?m=of", “max”=>"10", “detail”=>"minder"}

Dit artikel is een publicatie van Research Magazine Universiteit Maastricht.
© Research Magazine Universiteit Maastricht, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 20 september 2011

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.