Je leest:

Migraine-onderzoek in een Mekka voor genetici

Migraine-onderzoek in een Mekka voor genetici

Auteur:

Van driehonderd kolonisten die zich ooit vestigden in de Centrale Vallei van Costa Rica werden er ongetwijfeld enkele geplaagd door terugkerende hoofdpijn: migraine. Ruim vier eeuwen later is het Midden-Amerikaanse land voor LUMC-onderzoekers een uitgelezen plek om uit te zoeken welke genen te maken hebben met migraine. Samen met plaatselijke wetenschappers: “Het is geen DNA ophalen en wegwezen.”

In de Centrale Vallei van Costa Rica lijkt het altijd lente. Gelegen tussen twee bergketens, is het in dit gebied op 1500 meter boven zeeniveau een stuk koeler dan in de rest van het land. De grond is er bovendien vruchtbaar. Het was een prima plek voor de 86 Spaanse gezinnen die zich er tussen 1560 en 1566 vestigden. Dat blijkt wel uit de situatie nu, 440 jaar later. Er wonen in de vallei ruim twee miljoen nakomelingen van deze zestiende-eeuwse pioniers. Het is veruit het dichtstbevolkte gebied van Costa Rica, een land met ongeveer vier miljoen inwoners.

Migraine is geen puur erfelijke kwestie, maar dat erfelijkheid een rol speelt is al heel lang duidelijk. Ferrari: “Veel mensen gaan er niet voor naar een arts, omdat het in hun familie gewoon wordt gevonden. Moeder geeft haar dochter tips hoe ermee om te gaan. Nu er goede middelen op de markt zijn die een aanval kunnen verlichten, is dat jammer. De dokter kan tegenwoordig een stuk meer voor migrainepatiënten doen dan vroeger. En ja, voor onderzoekers zoals wij is het ook jammer, want het is moeilijk patiënten te bereiken die geen medische hulp zoeken.”

“Toen de Spanjaarden kwamen leefden er al wel indianen in de vallei”, vertelt arts-onderzoeker Esther Kors, “maar niet erg veel. Door infecties die de nieuwe bewoners meebrachten werden dat er nog minder. Het is opvallend, en voor ons cruciaal, dat de twee bevolkingsgroepen zich ruim twee eeuwen lang niet vermengden, en daarna maar mondjesmaat. Ondertussen kwamen er ook geen nieuwe immigranten de vallei binnen. Pas vanaf het begin van de vorige eeuw kwamen die er, omdat de Centrale Vallei als economisch centrum grote aantrekkingskracht kreeg.”

In genetisch opzicht interessant

Esther Kors doet onderzoek naar migraine, niet naar migratie. Welke reden heeft zij dan toch om zo geïnteresseerd te zijn in de geschiedenis van een Midden-Amerikaans land? Het antwoord is gelegen in dezelfde reden waarom een groot farmaceutisch bedrijf zich verdiept in de bevolking van IJsland, en waarom onderzoekers de deuren platlopen in Katwijk en Urk. Kors: “Zulke geïsoleerde populaties, waarbij de bewoners altijd binnen de eigen groep trouwen, zijn in genetisch opzicht erg interessant. Door de gezamenlijke afstamming is de variatie van het DNA veel minder groot, waardoor je eerder verbanden tussen ziekten en erfelijkheid op het spoor kunt komen.”

Van de kolonisten in de Centrale Vallei, ongeveer driehonderd mensen, hebben er ongetwijfeld enkele migraine gehad. Dat is althans vrijwel zeker, want wereldwijd heeft zo’n twaalf procent van de mensen de aandoening, vrouwen ongeveer drie keer zo vaak als mannen. “Migraine heb je als je minstens twee aanvallen hebt gehad”, verduidelijkt dr. Michel Ferrari, neuroloog en hoofd van het migraineonderzoek in het LUMC. “De symptomen verschillen per persoon en per aanval, maar het belangrijkste symptoom is een specifiek type hoofdpijn.” (zie intermezzo)

Gelijkwaardige samenwerking

Het migraine-onderzoek in Costa Rica waarbij Kors en Ferrari betrokken zijn, gebeurt in nauwe samenwerking met de Universiteit van San José, de hoofdstad van het land. “Het is geen DNA ophalen en wegwezen, maar echt gelijkwaardige samenwerking”, aldus Ferrari. “In eerste instantie richten we ons op een ernstige, sterk erfelijk bepaalde vorm van migraine. In overleg met onze Costaricaanse partners kan er later meer onderzoek volgen. Dat hoeft trouwens niet per se over migraine te gaan. Prof. dr. Rune Frants van de Leidse afdeling Antropogenetica is ook nauw bij de samenwerking betrokken. Hij heeft vast nog wel meer plannen, en zij zelf ook. Misschien zijn er nog wel andere collega’s in het LUMC die goede ideeën hebben voor onderzoek.”

De Centrale Vallei van Costa Rica is een Mekka voor genetici, beter nog dan IJsland, zegt Ferrari. “Dat blijkt uit DNA-tests. Die IJslanders zijn toch minder geïsoleerd geweest dan de farmaceuten dachten toen ze een contract met de regering tekenden om exclusief onderzoek te mogen doen aan het IJslandse DNA. Af en toe roofden de Vikingen namelijk vrouwen van het vasteland, waardoor er telkens nieuwe genen de populatie binnenkwamen. In de Centrale Vallei is de isolatie eeuwenlang totaal geweest. De vallei is weliswaar geen eiland, maar in genetisch opzicht was dat wél het geval.”

De inclusiecriteria voor het nu lopende onderzoek zijn streng: aan de studie mogen alleen mensen met migraine met aura meedoen die al op jonge leeftijd – onder de 25 jaar – hun eerste aanval kregen en er nu minstens één keer per maand onder te lijden hebben. Bovendien moet zeker zijn dat alle overgrootouders van de patiënt al in de Centrale Vallei woonden en moeten zowel de patiënt als zijn beide ouders bereid zijn bloed af te staan. Kors: “Dat laatste is onder meer nodig om na te gaan of het inderdaad de biologische vader is.”

Vliegende start en veel reacties

De arts-onderzoeker legt uit hoe het onderzoek in z’n werk zal gaan: “Wat we zoeken is een genetische afwijking, of meerdere afwijkingen, die deze patiënten wel hebben en andere mensen uit de vallei niet. We gaan eerst een grove screening doen, waarbij al het DNA met bepaalde enzymen in relatief grote stukken wordt geknipt. Stukken die bij veel patiënten anders zijn dan bij het DNA van mensen die niet aan migraine lijden, worden verder onder de loep genomen. Voor de eerste ronde denken we genoeg te hebben aan materiaal van 150 patiënten; voor de tweede zijn er vijfhonderd nodig.”

Zijn er op die manier genen gevonden die een duidelijk verband hebben met migraine, dan komen de interessantere vragen aan bod. Wat doen deze genen, wat doen eventuele eiwitten die ze maken in de gezonde en in de afwijkende vorm? En is er een manier te verzinnen om de schadelijke effecten van de DNA-fouten tegen te gaan? Pas als die laatste vraag positief zal zijn beantwoord, zal het onderzoek vruchten gaan afwerpen voor de patiënten.

Op dit moment heeft het Costaricaanse team materiaal verzameld van 68 patiënten, vertelt arts-onderzoeker Kors. Het onderzoek kreeg een vliegende start doordat de media er ruim aandacht aan besteedden. Vooral een artikel in La Nación, de grootste krant van Costa Rica, leidde tot veel reacties. Het komende jaar moet de verzameling DNA-monsters groeien. Pas als er genoeg zijn verzameld en gezuiverd, komt het materiaal naar Leiden voor de genoom-screening. Kors: “Ondertussen houden we natuurlijk wel contact. Ik ben er ook een tijdje naartoe geweest om te helpen bij de opzet.” Ferrari: “Het is ontzettend handig dat Esther Spaans spreekt.”

Contact per e-mail

Behalve door reizen verloopt het contact ook per e-mail. Dit snelle communicatiemiddel heeft zich in de afgelopen jaren onmisbaar gemaakt voor onderzoekers uit de hele wereld. Voor het migraineproject in Costa Rica is het absoluut onmisbaar, zegt Ferrari: “Zonder e-mail was dit onmogelijk geweest.” Maar ergens is het natuurlijk wel jammer dat je prima met elkaar kunt communiceren zonder er naartoe te gaan, voegt Kors toe. “Het is een prachtig land met grote stukken beschermd oerwoud. Erheen gaan is beslist geen straf.”

Wat is migraine?

Iedereen heeft wel eens hoofdpijn. Dat is lang niet altijd migraine. Kenmerkend voor deze aandoening is dat de hoofdpijn in aanvallen komt, die meestal enkele uren tot enkele dagen kunnen duren. Vaak zit de pijn aan één kant van het hoofd, maar het komt ook voor dat het slachtoffer een band om het hoofd voelt zitten. Overgevoeligheid voor licht en geluid en misselijkheid horen vaak bij de symptomen. Tussen de aanvallen door is er niets aan de hand.

Pakweg eenderde van de migrainepatiënten heeft de vorm met aura: vlak voor een aanval hebben deze mensen verstoord zicht, vaak met vlekken in het gezichtsveld, soms valt een helft van het beeld weg. Anderen zien een soort helder verlichte krans, een aura. Het is een neurologisch probleem, dat soms ook nog gepaard gaat met een tinteling in één arm of moeite met spreken. Een ernstige vorm is hemiplegische migraine, waarbij de patiënt tijdens de aanvallen halfzijdig verlamd is. Het gen waarin in een dergelijk geval een fout zit, werd in 1996 door de migraine-onderzoekers van het LUMC ontdekt.

Dit artikel is een publicatie van Cicero (LUMC).
© Cicero (LUMC), alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 26 januari 2001

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

LEES EN DRAAG BIJ AAN DE DISCUSSIE