Je leest:

Miep Gies: een bijzonder besluit

Miep Gies: een bijzonder besluit

Auteur: | 6 november 2009

Alsof het de normaalste zaak van de wereld is: mensen die worden vervolgd door een bezetter helpen. Wij zouden misschien wel twee keer nadenken, of in ieder geval vragen of we een nachtje over na mogen denken. We kennen allemaal wel verhalen van mensen in onze omgeving waarbij onbaatzuchtige hulp slecht afloopt door bijvoorbeeld geweld op straat. Maar Miep Gies twijfelde niet. Zij antwoordde zonder aarzelen ‘ja’ op de hulpvraag die haar gesteld werd.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog vormt Miep Gies samen met Johannes Kleiman, Victor Kugler, Bep Voskuijl, Jan Gies en Johan Voskuijl een team om acht Joodse onderduikers in het Achterhuis te helpen de oorlog te overleven. “Nederlanders hebben in die jaren Joden en anderen die moesten onderduiken, helpen verbergen. Ik droeg mijn steentje bij, evenals mijn man” zegt Miep Gies op haar website. Maar hoe komt Miep tot het nemen van dit besluit?

Miep Gies in 1945. Achter een gedwee uiterlijk gaat een verzetsstrijdster schuil
Flickr / Jim Forest

‘Miep’ klinkt gezelliger

Hermine Santrouschitz is vijf als de Eerste Wereldoorlog uitbreekt. Zij woont samen met haar ouders in Wenen, Oostenrijk. Tijdens en na de eerste wereldoorlog houden haar ouders met grote moeite het hoofd boven water. De oorlog heeft een grote aanslag gemaakt op het land. Levensmiddelen zijn schaars. Als Hermine een zusje krijgt wordt het nog zwaarder voor de familie. Gelukkig kan Hermine deelnemen aan een project van de Nederlandse arbeidersvereniging; enkele Oostenrijkse kinderen mogen tijdelijk naar Nederland komen om bijgevoed te worden en op krachten te komen.

Hermine belandt bij de familie Nieuwenburg uit Leiden. ‘Hermine’ verandert al snel in ‘Miep’, dat klinkt gezelliger en minder stijf. Net als haar naam gaat Miep snel op in de Nederlandse samenleving. Ze leert Nederlands, gaat naar school, en heeft fietsen snel onder de knie. Miep gaat in de jaren die volgen steeds meer van Nederland houden. Heimwee naar Oostenrijk heeft ze nauwelijks. Nederland wordt een nieuw huis. Haar ouders besluiten dan ook dat ze in Nederland mag blijven. Wel behoudt Miep de Oostenrijkse nationaliteit.

Vriendschap met Otto Frank

Na afronding van haar school gaat Miep op haar achttiende aan de slag als kantoormeisje bij een textielbedrijf. Helaas wordt ze na enkele jaren ontslagen vanwege de crisis. Na enkele maanden werkeloos te zijn, vindt ze een baan bij de Nederlandsche Opekta Mij. Dit bedrijf is eigendom van Otto Frank, de vader van Anne Frank.

Deze charmante Joodse heer is afkomstig uit Duitsland. Vanwege het toenemende anti-semitisme in Duitsland verhuist hij – samen met zijn vrouw Edith en dochters Margot en Anne – naar Nederland. Met Otto kan Miep het erg goed vinden. Hun binding komt vooral voort uit het feit dat beiden oorspronkelijk uit een ander land komen, en Duits als hun moedertaal hebben. Otto is dan ook een gesprekspartner waar Miep urenlang mee kan praten. Ze spreken veel – in het Duits – met elkaar over de politieke situatie in Duitsland, maar uiten daarbij ook hun zorgen over de invloed van Duitsland in Nederland, dat steeds sterker begint te worden. Er ontstaat een goede vriendschap. Otto nodigt Miep – samen met haar vriend Jan – zelfs regelmatig uit om in huize Frank thee te komen drinken. Dat is bijzonder omdat Otto Frank uiteindelijk toch Mieps baas is. Miep heeft diepe waardering voor Otto. Niet alleen is ze dankbaar dat Otto haar aan een baan helpt in een periode van economische crisis, hij helpt Miep en Jan ook met het vinden van woonruimte in Amsterdam. Woonruimte is die tijd erg schaars omdat er veel vluchtelingen uit Duitsland in Amsterdam onderdak zoeken, uit angst voor het oprukkende Duitse leger.

10 Mei 1940 valt Duitsland Nederland binnen. Aanvankelijk begint de bezetting vrij gemoedelijk. Maar naarmate de tijd vordert komen er steeds meer anti-Joodse maatregelen. Joden mogen geen gebruik meer maken van de tram, ze mogen geen eigen bedrijf bezitten, Joodse kinderen moeten naar een Joodse school, en Joden moeten in Joodse wijken wonen. In het voorjaar van 1942 komt daar nog een verordening bij; Joden moeten op hun kleding een gele davidster dragen, zodat iedereen weet dat zij van Joodse afkomst zijn.

Ja, ik wil

Miep maakt zich regelmatig zorgen om de familie Frank. De anti-Joodse maatregelen ontnemen hen van veel vrijheden. In het voorjaar van 1942 benadert Otto Miep met een uitzonderlijke vraag.

Hij vertelt haar dat hij en zijn vrouw Edith hebben besloten om samen met hun kinderen en enkele anderen onder te duiken in het achterhuis van het kantoor aan de Prinsengracht. Otto vraagt Miep of zij bereid is de verantwoordelijkheid van hun verzorging op zich te nemen. Vrijwel direct zegt Miep toe. Ook Mieps man Jan en Beps vader Johan (allen collega’s bij Opekta) zeggen hun onvoorwaardelijke hulp aan de onderduikers toe.

Onderduiken in het Achterhuis

Op maandag 6 juli 1942 is het zover. De familie Frank duikt onder in het achterhuis, samen met de familie van Pels, en Fritz Pfeffer. De angst om door de Duitsers ontdekt te worden leeft elke dag bij de onderduikers. Toch proberen ze het er met zijn allen het beste van te maken. De jongste dochter van Otto, Anne, houdt in haar dagboek de belevenissen van de onderduikers bij.

Anne Frank Museum – Berlijn, Flickr: Heather Cowper CC BY 2.0

Miep doet dagelijks voor elf personen boodschappen. Naarmate de oorlog vordert is het moeilijker om hen te voorzien van dagelijkse benodigdheden. Er is steeds minder keuze, en er is minder beschikbaar. Twee jaar lang helpt Miep de onderduikers in het geheim. Buiten gaat het ‘gewone’ leven door.

Het verraad

Ondanks alle voorzichtigheid van de helpers ontdekken de Duitsers op vrijdag 4 augustus 1944 het onderduikadres. Aan het begin van de middag worden de onderduikers gearresteerd en afgevoerd naar verschillende concentratiekampen. Het is tot op de dag van vandaag niet bekend wie hen verraden heeft. Miep heeft het geluk dat de Duitser die het bevel van de arrestatie voert, SS Oberscharführer Karl Silberbauer, een Oostenrijker uit Wenen is. Ze doet een beroep op zijn vaderlandsliefde door in het Weense dialect met hem te praten. Ze mag van hem op kantoor blijven als ze belooft niet te vluchten. Na afvoering van de onderduikers probeert Miep zo goed en zo kwaad als het gaat het bedrijf van Otto Frank draaiende te houden. Ze blijft hopen dat ze haar vrienden spoedig terug zal zien. Miep zorgt ervoor dat het dagboek van Anne Frank uit Duitse handen blijft. Ze bewaart Anne’s schrijfsels ongelezen in een lade van haar bureau.

In de lente van 1945 komt dan toch de langverwachte bevrijding. Onderduikers komen uit hun schuilplaatsen te voorschijn. Al snel keren ook vluchtelingen en Joden die de verschrikkingen van de concentratiekampen hebben overleefd, terug naar Amsterdam. Van de familie Frank overleeft alleen Otto de kampen. Zijn vrouw Edith is omgekomen in kamp Birkenau. Zijn dochters Margot en Anne zijn in kamp Bergen-Belsen gestorven, waarschijnlijk aan de gevolgen van vlektyfus.

Het dagboek

Vanwege haar verdiensten ontvangt Miep in de jaren diverse onderscheidingen in Nederland, Duitsland en Israël. 4 Oktober is zelfs een planetoïde naar Miep vernoemd. De in 1972 ontdekte planetoïde, die voortaan als Miepgies door het heelal suist, beweegt zich op een afstand van 327 miljoen tot 441 miljoen kilometer van de zon, tussen de planeten Mars en Jupiter.
NASA

Als Miep hoort dat Anne is omgekomen in concentratiekamp Bergen-Belsen, en ze de dagboeken niet meer aan Anne terug kan geven, geeft Miep de schrijfsels aan Otto met de woorden Dit is de erfenis van uw dochter Anne. Otto Frank zorgt ervoor dat Anne’s erfenis in 1947 wordt uitgegeven onder de titel “Het Achterhuis”. Inmiddels is Het Achterhuis vertaald in meer dan 65 talen. Er wordt geschat dat zo’n 25 miljoen mensen over de hele wereld het hebben gelezen. Het boek is aangepast voor theater en film. Sinds 1960 is het Achterhuis toegankelijk als museum.

Geen held

Dat Miep de keuze maakt om de familie Frank te helpen ervaart ze zelf als vanzelfsprekend. Die vanzelfsprekendheid is terug te leiden naar Mieps jeugd en haar vriendschap met de familie Frank. Het feit dat de familie Nieuwenburg Miep liefdevol in het gezin opnam wakkert haar verlangen aan om iets voor andere mensen terug te doen. Zou ze dan weigeren wanneer vrienden om haar hulp vragen? Mieps vriendschap met de familie Frank is haar dermate dierbaar dat zij bereid is geweest om grote risico’s te nemen.

Miep zelf houdt vol dat zij geen bijzondere heldin is. Ze zegt op haar website: Ik ben maar een gewoon mens. Ik heb nooit bijzondere aandacht gewild. Ik ben alleen bereid geweest om te doen wat er van me werd gevraagd en wat destijds nodig leek. (…)

Op maandagavond 11 januari 2010 is Miep na een kort ziekbed overleden. Zij is 100 jaar geworden.

Zie verder

Citaten zijn afkomstig uit ‘Herinneringen aan Anne Frank. Het verhaal van Miep Gies, de steun en toeverlaat van de familie Frank in het Achterhuis.’ van Miep Gies met Alison Leslie Gold (Uitgeverij Bert Bakker, Amsterdam 1991)

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 06 november 2009

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.