Je leest:

Metaalzeepkraters in olieverfschilderijen wereldwijd fenomeen

Metaalzeepkraters in olieverfschilderijen wereldwijd fenomeen

Auteur: | 23 juni 2003

In musea wereldwijd blijken honderden schilderijen kleine kraters te vertonen. Deze worden veroorzaakt door bolletjes metaalzepen, zo stelt restaurator Petria Noble van museum Het Mauritshuis in Den Haag. Als de bolletjes losraken laten ze kraters achter. Op 19 juni presenteerde Noble haar bevindingen tijdens het slotsymposium van het Molart programma van de Nederlandse organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO).

Restaurator Petria Noble trof in verflagen van schilderijen ernstige kenmerken aan van veroudering. Het betrof zowel stevige bolvormige uitstulpingen als kleine kraters. Uit een enquête onder musea wereldwijd bleek dat honderden schilderijen uit de vijftiende tot de twintigste eeuw deze verschijnselen vertonen. Het verschijnsel deed zich voor zowel op panelen als op doek. Het is alleen in lood- of zinkhoudende verf aangetroffen.

Rembrandt van Rijn: Anatomische les van Dr. Nicolaes Tulp, 1632 bron: Mauritshuis

Microscopische analyse van dwarsdoorsneden toonde aan dat de bolletjes bestaan uit aggregaten van metaalzepen. Deze worden tijdens het droogproces van de verf gevormd door een chemische reactie van enkele van de vele verfcomponenten. Het betreft organische fragmenten van het bindmiddel en metaalionen die onder andere uit het pigment (kleurmiddel) afkomstig zijn.

Aggregaat van metaalzepen in de doorsnede van Rembrandt van Rijn’s Anatomische les van Dr. Nicolaes Tulp. Dit aggregaat is ‘onthoofd’ en afgedekt met een vernislaag bron: Mauritshuis

De metaalzepen zitten normaalgesproken verspreid door de verflaag. Ze aggregeren onder specifieke omstandigheden, zoals een hoge relatieve luchtvochtigheid. Een gevolg is dat de zepen zwellen en als uitsteeksel door het oppervlak heen komen. In sommige gevallen lijkt dit proces nog steeds actief.

Kratervorming aan het oppervlak van de Anatomische les van Dr. Nicolaes Tulpbron Mauritshuis

De aggregaten ontstaan vaak in een grondlaag of onderliggende verflaag van een schilderij. Maar vorming in een bovenste verflaag komt ook voor. Soms vormen de aggregaten zich net onder het oppervlak van het schilderij, waardoor een bobbelige textuur ontstaat. Als de aggregaten uit de verflaag losraken laten ze kleine kraters achter waar zich vervolgens vuil in kan ophopen.

Restauratoren aan het werk in 1998 tijdens de restauratie van Rembrandts Anatomische les van Dr. Nicolaes Tulpbron: Mauritshuis

Het onderzoek van Petria Noble en haar team werd uitgevoerd in het ‘Molart’-programma van NWO. In het Molart-programma werkten kunsthistorici, restaurateurs, chemici en natuurkundigen samen aan een wetenschappelijk kader voor het behoud van schilderijen op moleculair niveau.

In 2002 is het vervolg van Molart gestart, het ‘De Mayerne-programma’. Het programma heeft een budget van ongeveer twee miljoen euro en een looptijd van ongeveer vijf jaar. In het De Mayerne-programma vindt onder andere vervolgonderzoek plaats naar omstandigheden die kunnen leiden tot de kratervorming in verflagen.

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 23 juni 2003

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.