Je leest:

Met de auto naar Al Gore

Met de auto naar Al Gore

Auteur: | 2 juli 2007

Hoewel we milieubewust zijn en begaan met onze aarde, wil het met klimaatvriendelijk gedrag nog niet zo lukken. Dat komt omdat we de risico’s van klimaatverandering niet goed kunnen inschatten, en moeite hebben te geloven dat we er zelf echt iets aan kunnen doen. Maar vergroten we onze emotionele betrokkenheid, en zorgt de overheid met haar beleid dat de baten van klimaatvriendelijk gedrag hoger worden dan de kosten, dan zijn we best bereid een hoop te doen voor onze planeet.

Een paar maanden geleden fietste ik langs het huis van een vriend. Ik had wel zin in een kopje koffie, en dus belde ik aan. Niemand deed open, waarop ik mijn mobiele telefoon ter hand nam en daarmee de zijne belde. Ik kreeg hem aan de lijn. “Waar ben je?” “Ik rij net de ringweg op.” “Ben je op weg naar huis? Ik sta namelijk voor je deur met zin in koffie.” “Nee, helaas. We gaan naar die film van Al Gore.” “Met de auto? Je woont op nog geen 10 minuten fietsen van de bioscoop!” “Ja, ze zeiden dat het misschien gaat regenen vanmiddag.”

Dit voorbeeld illustreert precies wat er momenteel in ons land (en daarbuiten) aan de hand is. De meeste mensen zijn zich een hoedje geschrokken door de boodschap van “An Inconvenient Truth”. Bijna zonder uitzondering vinden we dat de aarde beschermd moet worden tegen de kwalijke invloed van de mens op het klimaat. En toch blijkt uit cijfers van het CBS dat we in 2006 nóg meer zijn gaan vliegen, terwijl we ook weten dat de schadelijke uitstoot van vliegtuigen bijdraagt aan het broeikaseffect. Het aantal zware auto’s (met name SUV’s) neemt toe, ook al weten we dat deze benzineslurpers veel CO2 de atmosfeer inslingeren. Bovendien stijgt het totale aantal personenauto’s en de CO2-uitstoot die daarmee gepaard gaat al jaren.

Dit artikel is onderdeel van de klimaatreeks rond Live Earth

Gekookt in de broeikaspot

Professor en psycholoog Cees Midden, leider van een onderzoeksprogramma dat de reacties van mensen op de klimaatverandering in kaart gaat brengen, vergelijkt dit proces in een interview in de Nieuwsbrief Milieuonderzoek van het NWO met het gedrag van een kikker in een pan met koud water. “…op abstracter gevaar, zoals de mogelijke kwalijke gevolgen van de klimaatverandering, reageren mensen nauwelijks. We zitten in een pan die op het vuur staat en we dreigen langzaam gekookt te worden.”

Gooi je een kikker in een pan met kokend heet water, dan springt hij er meteen weer uit. Wel zo goed voor de kikker. Maar stop je de kikker in pan koud water en warm je dat water langzaam op, dan blijft hij zitten waar hij zit. Zelfs tot de dood erop volgt.

Dat klinkt allemaal niet best. Ondanks dat we erg begaan zijn met milieu en klimaat (meer dan 70% van de Europeanen ziet zichzelf als ‘milieuvriendelijk’) worden we toch langzaam gekookt in de broeikaspot en vertonen we geen neiging om eruit te springen. Een Vlaams onderzoek onderstreept de kloof tussen gedrag en overtuiging. Tussen 2000 en 2005 werd door het APS (het Belgische bureau voor de statistiek) een áfname van milieuvriendelijk gedrag als zuinig omgaan met energie en water gemeten. Toch is de bereidheid om zuinig aan te doen voor het milieu wel groot. De onderzoekers concluderen dan ook dat milieubesef geen enkele invloed heeft op gedrag. Tijd om ons af te vragen: waarom doen we niet wat we denken als het gaat om het klimaat?

Het psychologische probleem van de ver-van-mijn-bed-show

Misschien onderschatten we de risico’s die klimaatverandering voor onszelf kan hebben. Dit kan komen omdat ons brein een aantal fouten maakt bij het inschatten van een bepaald gevaar. Zo omschrijft vooraanstaand risicopsycholoog Paul Slovic de moeite die we allemaal hebben met het aanvoelen van grote getallen. Bijvoorbeeld als het gaat om het aantal doden: het verschil tussen 0 of 1 dode raakt ons veel meer dan het verschil tussen 500 of 600 doden. Aantallen in de tien- of honderdduizenden – zoals voorspeld worden naar aanleiding van grote orkanen, droogtes of overstromingen ten gevolge van een veranderd klimaat – zijn voor ons simpelweg te groot om te behappen.

Naast het grote getallen-probleem schatten we natuurlijke risico’s altijd lager in dan onnatuurlijke risico’s zoals een atoombom. De angst voor klimaatverandering zal het dus blijven afleggen tegen de angst voor een terroristische aanslag. Bovendien geloven veel mensen niet écht dat de negatieve gevolgen van klimaatverandering ook henzelf kunnen treffen. Niet alleen spelen we daardoor voor struisvogel, ook dit leidt er weer toe dat we de risico’s van het broeikaseffect onderschatten. Al met al lijken onze hersenen dus bijzonder slecht toegerust voor het bevatten van zo’n enorm, natuurlijk en abstract probleem als klimaatverandering.

Onze hersenen zijn niet zo best toegerust voor het bevatten van iets groots en complex als klimaatverandering. Dat komt doordat onze hersenen denkfouten maken, waardoor we het risico te laag inschatten. Tel daarbij onze onwil op om de hand in eigen boezem te steken, en ineens is het niet meer zo’n mysterie dat we nog steeds niet massaal op de fiets naar ons werk gaan en overal spaarlampen indraaien.

We weten de risico’s van klimaatverandering dus niet goed op waarde te schatten. En zelfs al zouden we dat wel doen, dan is er nog een obstakel dat ons belet beter voor onze aarde te zorgen. Dat obstakel heet ‘de Schuldvraag’. Van de Belgen vindt bijvoorbeeld 71% dat de industrie de voornaamste bijdrage levert aan de klimaatverandering. De hand in eigen boezem steken is er niet bij: respectievelijk 5 en 2% ziet personenvervoer en gezinnen thuis als hoofdschuldige. De onderzoekers concluderen dan ook dat er in ons hoofd geen duidelijke relatie is tussen gedrag dat de opwarming van de aarde veroorzaakt en de gevolgen ervan. Samengevat: die klimaatverandering gebeurt ver van mijn bed, valt best mee en ik kan er toch niets aan doen. Niet de beste ingrediënten voor milieuvriendelijk gedrag.

Eerst schrikken, dan rekenen

Gelukkig zien wetenschappers wel een manier om ons toch zover te krijgen dat we ons wat klimaatvriendelijker gaan gedragen. Cees Midden werkt bijvoorbeeld samen met andere onderzoekers om een manier te verzinnen om ons zo emotioneel te maken over het onderwerp dat we van de weeromstuit maatregelen treffen tegen de gevolgen van het broeikaseffect. Het blijkt namelijk dat het juist onze emoties zijn die in zo’n geval actie uitlokken. Dat beweert ook professor en socioloog Martin Patchen, die het onderzoek naar dit onderwerp op een rijtje zette in een overzichtsstudie. Hij benadrukt bovendien dat traditionele voorlichting waarin vooral informatie wordt gegeven over klimaatverandering echt niet werkt.

Voorwaarde voor dit hele proces van gedrag uitlokken met emoties is trouwens wel dat mensen de baten van dat gedrag hoger inschatten dan de kosten, menen zowel Martin Patchen als het team van Cees Midden. Het klinkt wat berekenend, gegeven het feit dat we het toch hebben over de toekomst van onze kinderen en kleinkinderen, maar toch blijkt uit onderzoek steeds weer dat we ook hier een economische afweging in de breedste zin van het woord maken. Milieuvriendelijk gedrag is dus heel mooi, zolang het niet te veel geld, tijd of moeite kost.

Deze Europese boodschap moet ons aanzetten om nu eindelijk eens echt iets te gaan dóen aan de klimaatverandering. Helaas blijkt uit onderzoek dat dit soort traditionele voorlichting niet werkt.

In de benen voor onze planeet

Tussen het hebben van een klimaatvriendelijke gedachte en het daadwerkelijk laten staan van de auto kan dus een hoop mislopen. We schatten het broeikasrisico toch te laag in of willen onze eigen rol erin niet accepteren. Of misschien zijn we emotioneel nog niet betrokken genoeg. De overheid kan in ieder geval behulpzaam zijn, mits ze beleid durft te maken dat direct ingrijpt op de kosten en baten van ons gedrag. Ze hoeft dan in ieder geval niet bang te zijn dat dit ten koste van hun populariteit gaat, blijkt uit Gronings onderzoek. De meeste mensen vinden subsidies of boetes best acceptabel als het gaat om duurzaamheid. Eigenlijk willen we dus best uít de auto en ín de benen voor onze planeet. We hoeven alleen nog even een zetje in de goede richting te krijgen.

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 02 juli 2007

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.