Je leest:

“Medisch onderzoek kan een stuk logischer”

“Medisch onderzoek kan een stuk logischer”

Auteur: | 7 oktober 2010

In september werden de prestigieuze Heinekenprijzen uitgereikt. Amerikaanse hoogleraar immunologie Ralph Steinman won de prijs voor Geneeskunde voor zijn ontdekking over hoe onze afweerreacties starten. Daarmee was er ineens ook een verklaring voor de werking van vaccinaties. Kennislink sprak met hem.

Ralph Steinman is bekroond vanwege zijn ontdekking van dendritische cellen.

“Het was een bijzonder leuke ceremonie”, vertelt een opgewekte Ralph Steinman aan de telefoon. Vanuit zijn kantoor in New York spreekt de hoogleraar immunologie van Rockefeller University over de dag dat hij in Amsterdam zijn Heinekenprijs in ontvangst nam. “Het publiek was erg enthousiast, en dat gebeurt niet vaak. Mijn vakgebied is soms moeilijk te begrijpen. Maar de organisatie hielp geweldig goed. Ze hadden filmpjes in elkaar gedraaid van de cellen die ik heb ontdekt. Je zag ze rondkruipen en bewegen, met muziek en al.”

Wachters

De cellen uit de filmpjes heten dendritische cellen en zijn de reden dat Steinman de Heinekenprijs kreeg uitgereikt. Dendritische cellen zijn de wachters van het lichaam. Elk hoekje en gaatje tasten ze af, op zoek naar ziekteverwekkers. Als ze een gevaar signaleren slaan ze alarm en leren ze ons afweersysteem volgende keer sneller te reageren. Ze zijn de reden dat vaccinaties werken. Tegelijkertijd zitten onderzoekers zoals Steinman met de vraag waarom virussen zoals HIV, dat AIDS veroorzaakt, de dendritische cellen om de tuin weten te leiden.

Hoewel aan het eind van vorige eeuw bijna elke menselijke cel al lang en breed onder de microscoop had gelegen, wist niemand over het bestaan van dendritische cellen. Pas in 1973 zag Steinman ze voor het eerst door het kijkglaasje, samen met zijn collega Zanvil Cohn. “Gekke dingen waren het. Ze leken wat vormeloos en rekten zich uit naar andere cellen. De armen hebben wel wat weg van takken aan bomen.”

Zo ziet een dendritische cel eruit: een schijnbaar vormeloze boom met armen.
Wikimedia Commons

Ook al hadden de onderzoekers nu met zekerheid nieuwe cellen ontdekt, ze konden nog niet bewijzen of deze dendritische cellen inderdaad aan de start van een afweerreactie lagen. Ze probeerden het op allerlei manieren aan te tonen, maar het lukte pas in 1977. Hij lacht even: “Weet je, het was toen zoveel moeilijker dan nu om aan voldoende cellen voor een experiment te komen, ongelofelijk.”

Hoe toonde Steinman dan aan dat dendritische cellen inderdaad de wachters van het lichaam zijn die afweerreacties starten? “Heel simpel eigenlijk”, vervolgt de bioloog. “We bootsten een nep-orgaantransplantatie in het lab na. We gebruikten de eiwitten van een donororgaan, en voegden dat toe aan een mengsel van afweercellen van iemand anders. De ontvanger, zeg maar.” Steinman en Cohn zagen toen dat het de dendritische cellen waren die alarm slaan. Later ontdekte ze dat dit ook de cellen zijn die reageren op een vaccin.

Koele ontvangst

De ontdekkingsreeks van Steinman mag met recht een doorbraak worden genoemd. Maar de wetenschappelijke gemeenschap reageerde koeltjes. “Het was alsof ze doof waren”, herinnert Steinman zich. “Onze publicatie werd grotendeels genegeerd. De enige onderzoekers die het belang van onze ontdekking inzagen waren Nederlanders uit Leiden. Zij deden al onderzoek dat prima aansloot bij wat wij hadden gevonden.”

Pas eind jaren tachtig kregen Steinmans dendritische cellen erkenning. “Langzaam kwam de wetenschap erachter dat bijna elke ziekte wel iets te maken heeft met het afweersysteem. En de dendritische cellen spelen daarin een enorm belangrijke rol: zij kunnen heel precies aan het immuunsysteem vertellen wat ze wel en niet moeten aanvallen. In theorie kan dat van alles zijn.”

Logisch

De toekomst van de geneeskunde ligt volgens Steinman bij precisie-vaccinaties. “De tijd is voorbij dat je wat spul bij iemand inspuit en gaat bidden dat het werkt. Nee, we moeten vaccins gaan ontwerpen met de reactie van de dendritische cel in het achterhoofd. Alleen dan kun je de cel heel precies instrueren waar hij alarm moet slaan, zodat je zelfs ziektes zoals kanker of AIDS kunt bestrijden. Met de kracht van je eigen lichaam.”

Vaccins kunnen een stuk beter, zegt Heinekenprijswinnaar Ralph Steinman.
Wikimedia Commons

Niet verbazingwekkend dus dat Steinman het ontwikkelen van precisie-vaccinaties als hoogste prioriteit ziet. Het verbaast de hoogleraar daarom dat het meeste onderzoeksgeld nog altijd terechtkomt bij symptoombestrijding. En nog wel met geneesmiddelen die bijwerkingen vertonen. “Dat is zo onlogisch. Des te eerder je met effectieve vaccins komt, des te eerder je kunt stoppen met symptoombestrijding.”

Mede dankzij de Heinekenprijs blijft de hoogleraar optimistisch. “De prijs is niet voor mij, maar voor de immunologie. Voor iedereen in het vakgebied. De toekomst van precisie-vaccins ligt niet enkel in mijn handen, maar ook in die van collega’s en nieuwe immunologen. En we krijgen steeds meer erkenning.”

Zie ook:

Meer over het immuunsysteem

Oeps: Onbekende tag `feed’ met attributen {"url"=>"https://www.nemokennislink.nl/kernwoorden/immuunsysteem/index.atom?m=of", “max”=>"7", “detail”=>"minder"}

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 07 oktober 2010

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.