Je leest: Maurits en de Bestandstwisten

Maurits en de Bestandstwisten

Examenstof Geschiedenis uitgelicht

Auteur: | 18 mei 2012

De examens zijn weer in volle gang. Duizenden leerlingen zwoegen boven moeilijke vragen, zo ook bij geschiedenis. Maandag 21 mei is het de beurt aan de VWO-ers. Een lastig onderdeel van hun leerstof over de Republiek zijn de Bestandstwisten.

Terwijl in de Europese landen om ons heen de koningen regeerden als absolute vorsten, vormden de Nederlandse gewesten een gezamenlijk bestuur zonder staatshoofd. Dit betekende niet dat de Nederlanders niets met koningen en edelen te maken wilden hebben en in Vrijheid, Gelijkheid en Broederschap geloofden. Deze leus zou pas aan het eind van de 18e eeuw in zwang raken.

Macht van de stadhouder

In ons land namen de stadhouders een bijzondere plaats in. Deze belangrijke ambtenaar stond zowel in dienst van het landelijk bestuur, de Staten-Generaal, als aan het hoofd van het leger. De stadhouders kwamen voort uit het belangrijkste geslacht van edelen, namelijk de Oranjes. Naarmate de generaties verstrekken gingen de stadhouders zich ook meer als koningen gedragen.

526px prins maurits
Prins Maurits door Paulus van Hillegaert, circa 1635
Wikicommons

Met name Willem III, stadhouder van 1672 tot aan zijn dood in 1702, heeft veel macht naar zich toegetrokken. Zo kreeg hij het voor elkaar dat de gewesten het stadhouderschap erfelijk verklaarden. Dit heeft toch wel vorstelijke trekjes. Maar zoon van een Engelse kroonprinses en koning van Engeland kun je Willem zijn Koninklijke inslag ook niet echt kwalijk nemen. Maurits, de zoon van Willem van Oranje, gedroeg zich een stuk minder koninklijk. Het stadhouderschap was hem aangeboden na de moord op zijn vader in 1584. De Republiek was in oorlog met Spanje en het was dan ook niet het moment om de koning uit te hangen: dit zouden de bestuurders nooit getolereerd hebben. De gedienstige rol van de stadhouder wil echter niet zeggen dat ze geen macht hadden. Maurits laat dit duidelijk zijn tijdens de Bestandstwisten.

Burgeroorlog?

De Bestandstwisten zijn begonnen als meningsverschil tussen de theologen Fransiscus Gomarus en Jacobus Arminius maar ontketende bijna een burgeroorlog door politieke bemoeienis van onder andere raadspensionaris en landsadvocaat Johan van Oldenbarnevelt. Even bij het begin beginnen. Zowel de Nederlanden als Spanje waren doodop van het oorlog voeren en bijna blut. Van Oldenbarnevelt, de belangrijkste politieke speler in de Republiek op dat moment, regelde een staakt het vuren van 1609 tot 1621, het Twaalfjarig Bestand genaamd. De Republiek kon weer aansterken, zeker economisch en militair gezien. De handel, met name over zee, bloeide en het ging goed in de Nederlanden.

Jacobus arminius
Jacobus Arminius
Wikicommons

Ondertussen waren de theologen met andere zaken bezig. Binnen de Leidse Universiteit was een verschil van mening ontstaan over de predestinatieleer, een belangrijk onderdeel van het protestantse Calvinisme. Gomarus hing de conservatieve leer aan, namelijk dat God de ware gelovigen al voor hun geboorte had uitverkoren voor het eeuwige leven en dat je de hemel niet bereikte door deugdzaam te leven. Gelovige mensen leven deugdzaam als resultaat van hun uitverkorenheid en niet vanuit hun vrije wil. Arminius was het hier niet mee eens. Volgens hem zou uit je gelovige levenswandel blijken of God jou had uitverkoren. Je eigen vrije keuze is dus een gevolg van het geloof en geen door God vooraf gegeven gave. Dit meningsverschil werd in eerste instantie binnen de collegebanken bevochten waar studenten kant kozen voor een van de twee theologen. Maar zodra deze studenten waren afgestudeerd en op de kansel terecht kwamen, verkondigden zij de mening die ze aanhingen. Zo kon het gebeuren dat onder de bevolking een splitsing optrad. Families kregen ruzie met elkaar omdat moeder Arminius aanhing en vader Gomarus. Rellen braken uit en in Leiden werd zelfs het stadhuis verschanst om de Arminiaanse stadsbestuurders te beschermen.

De Gomaristen bestempelden deze nieuwe stroming en haar aanhangers als ketters die uit de kerk en van de kansel geweerd moesten worden. Als reactie dienden de aanhangers van Arminius in 1610 een remonstrantie oftewel een protestschrift in bij de Staten van Holland waarna zij de naam remonstranten kregen. De Hollandse bestuurders wilden geen splitsingen maar een open kerk voor iedereen. Ze gaven daarom gehoor aan het protest: de twee groepen moesten maar door één deur kunnen. Zowel de conservatieve aanhangers als de remonstranten moesten op dezelfde kansel hun boodschap verkondigen en naar elkaars preken luisteren.

Gomarus
Fransiscus Gomarus
Wikicommons

De conservatieven konden dit alleen niet: zij zouden dan tijdens het Heilig Avondmaal ook aanhangers van de ketterse leer moeten toelaten terwijl ze hen onwaardig achtten om deel te nemen. Zij dienden een contra-remonstrantie in, vandaar hun naam de contraremonstranten, maar de Staten bleef bij haar eerdere besluit. Daarop besloten de contraremonstranten om niet langer tussen die zondaars te blijven en de gevreesde splitsing kwam alsnog. Dominees begonnen over te lopen naar conservatievere gemeentes of preekten in schuren en loodsen.

Maurits zet leger in

Nu de predikanten openlijk de besluiten van de Staten over de juiste leer negeerden, probeerde Van Oldenbarnevelt hen met geweld in het gareel te houden. In augustus 1617 stonden de Staten van Holland de steden toe om eigen soldaten, waardgelders genoemd, te werven die ongeregeldheden de kop in moesten drukken. Deze maatregel, opgesteld door Van Oldenbarnevelt, heette de Scherpe Resolutie. De garnizoenen onder bevel van Maurits die in de steden gelegerd waren moesten daardoor dus de stedelijke bestuurders gaan gehoorzamen.

Nu vond Maurits het genoeg geweest. Hij toonde zijn ware macht, maar wel geleidelijk. Hij koos openlijk partij voor de contraremonstranten door tijdens hun kerkdiensten pontificaal in de kerk te gaan zitten. Daarnaast probeerde hij de macht van Oldenbarnevelt te ondermijnen waar hij maar kon. Het idee dat Van Oldenbarnevelt een verrader was die soldaten had willen inzetten om de ware religie te onderdrukken zodat hij vervolgens de Spanjaarden weer zou kunnen binnen laten, kreeg steeds meer aanhang. Maar Maurits grootste troef was het leger: zijn mannen gehoorzaamden hem onvoorwaardelijk en luisterden niet naar de magistraten. Met een door het leger ondersteunde staatsgreep kreeg hij het voor elkaar om de aanhangers Van Oldenbarnevelt te laten verwijderen van hun belangrijke politieke posten. In de plaats daarvan bestegen zijn eigen aanhangers de bestuurlijke zetels. Als kers op de taart liet Maurits zich door de Staten-Generaal het bevel geven om Van Oldenbarnevelt te arresteren.

Synode van Dordt

The synod of dort in a seventeenth century dutch engraving
Synode van Dordrecht, 1618
wikicommons

Terwijl Van Oldenbarnevelt in de gevangenis zat, kwam in 1618 de Nationale Synode in Dordrecht bijeen. Deze kerkelijke vergadering mocht alleen plaatsvinden na toestemming van de Staten-Generaal. Ze zouden dat in het vervolg ook niet meer doen. Maar nu moest voor eens en voor altijd beslist worden wie er gelijk had, Gomarus of Arminius, en daarmee wat de juiste leer zou zijn. De remonstranten kregen zo als verwacht geen gelijk: de meerderheid bestond uit contraremonstranten en zij veroordeelden de andere partij. Dit zou in eerste instantie tot vervolging leidden maar ongeveer tien jaar later zouden beide stromingen redelijk harmonieus naast elkaar bestaan.

Ondertussen was het 1619 geworden. Van Oldenbarnevelt was overtuigd van zijn onschuld maar werd na een proces van 7 maanden door een speciaal aangestelde rechtbank schuldig bevonden van misdaden tegen de staat. Op 71-jarige leeftijd verloor de politicus zijn hoofd op het Binnenhof in Den Haag. Maurits had zijn zin doorgedrukt en bereikt wat hij wilde. Hij was echter niet alleen een politieke tegenstander kwijt geraakt maar ook een ervaren raadsman. En eenmaal in de voetsporen getreden van de vroegere politieke leider van het land zou hem dat nog voor veel hoofdbrekens gaan zorgen. Maurits was namelijk een uitstekend militair maar in de strategische politicus Van Oldenbarnevelt moest hij toch zijn meerdere erkennen.

800px decaptitation of johan van oldenbarnevelt   onthoofding van oldenbarnevelt  28iustitie aen ian van oldenbarnevelt geschiet  29 281619 2c claes jansz. visscher 29
Onthoofding van Van Oldenbarnevelt op 13 mei 1619 door Claes Janszn Visscher
Wikicommons

Lees meer: A.Th. van Deursen, Bavianen en Slijkgeuzen. (Eerste druk uit 1974 maar in 2011 opnieuw uitgegeven.)

Ook op Kennislink: De Reformatie: religie is politiek Zo streng was Calvijn niet Unie van Utrecht (1579) Vader des Vaderlands

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 18 mei 2012

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.