Je leest:

Marokkaanse websites: een barometer voor storm in de multiculturele samenleving

Marokkaanse websites: een barometer voor storm in de multiculturele samenleving

Auteur: | 15 januari 2005

Beheerders en leden van allochtone websites plaatsen dagelijks artikelen over de multiculturele samenleving op hun websites en vragen vervolgens hun bezoekers hierop te reageren. Op deze manier zetten allochtone jongeren het publieke debat, waar doorgaans hun mening niet wordt gehoord, voort op hun eigen digitale forums. Daarnaast laten deze websites goed zien hoe de online wereld steeds meer onderdeel gaat vormen van de offline werkelijkheid.

‘Zelf word ik onderhand schijtziek van die ellendige discussies over integratie, ik kijk en luister er niet meer naar, ik heb zoiets van: laat ons met rust, dan zullen we jullie ook met rust laten, leven en laten leven!!’ (bezoeker van Amazigh.nl, 25 oktober 2004). Dit citaat is een van de vele reacties van jongeren op de forumpagina’s van Marokkaanse websites naar aanleiding van de sombere uitspraken over de integratie van allochtonen van het rapport van het Sociaal en Cultureel Planbureau In het zicht van de toekomst.

Het huidige debat over de multiculturele samenleving wordt in toenemende mate gedomineerd door het recente ‘nieuwe realisme’-discours. Dit houdt in dat er openlijk gezegd mag worden dat het minderhedenbeleid is mislukt en dat allochtonen zich aan de Nederlandse samenleving moeten aanpassen. Te lang zijn reële problemen als criminaliteit en de onderdrukking van moslimvrouwen niet bespreekbaar geweest, zo luidt de opvatting.

Cover van het rapport van het Sociaal Cultureel Planbureau

Critici stellen echter dat de nieuwe realisten te weinig oog hebben voor de positieve ontwikkelingen in de multiculturele samenleving en dat zij met hun ongenuanceerde opmerkingen vreemdelingenangst aanwakkeren. De discussie spitst zich vooral toe op de botsing tussen culturen, in het bijzonder die tussen islamitische en westerse waarden. Vooral Nederlanders domineren dit debat. Allochtonen spelen er nauwelijks een rol van betekenis in, al zijn er ook uitzonderingen als Hafid Bouazza en Ayaan Hirsi Ali, die de islam fel bekritiseren.

Behoefte

In een onderzoek naar Marokkaanse organisaties geven deze aan het zinloos te vinden om de negatieve beeldvorming te bestrijden. Zij vinden het veel nuttiger om via activiteiten aan een positiever beeld te werken. Een voorbeeld hiervan is het opzetten van eigen websites op internet, waar organisaties hun ideeën presenteren en bezoekers van interactieve forums met elkaar kunnen discussiëren. Marokkaanse jongeren hebben in 1999 als een van de eersten in Nederland de website Maroc.nl gelanceerd en zijn hierin zeer succesvol gebleken. Nadien hebben vele allochtone organisaties hun voorbeeld gevolgd, zoals Maghreb.nl, Kifkif.be, de Turkse website Lokum.nl of de Hindoestaanse website IndianFeelings.nl. De hoge bezoekersaantallen van deze websites bewijzen dat zij in een grote behoefte voorzien.

Kaart van Marokko

Hoe moeten we de recente opkomst van allochtone websites interpreteren? Functioneren zij slechts als een communicatiemiddel voor allochtonen of hebben zij ook nog een andere betekenis? Bieden de debatten op de websites inzicht in de vraagstukken die allochtonen bezighouden? Weerspiegelen de discussies die we hier aantreffen de meningen zoals we die uit het openbare debat kennen? Of horen we hier geluiden die daar onbekend zijn? Zo ja, welke dan? In het minderhedendebat worden allochtonen vaak als groep tegenover autochtonen geplaatst, waardoor er weinig aandacht is voor de verschillen tussen en binnen de groepen. Voor allochtonen zelf is de interne diversiteit daarentegen evident en vaak een reden voor groepsvorming.

Een van de manieren om uiting te geven aan het specifieke karakter van hun culturele erfenis is het lanceren van eigen websites. De Berbers zijn hiervan een goed voorbeeld. Zij herkenden zich niet in de Marokkaans-Arabische websites en hebben daarom eigen sites opgezet, zoals Amazigh.nl, Rifnet.nl en de Nederlandse-Belgische site Tawiza.nl. Ik zal in dit artikel de websites van Maroc.nl en Amazigh.nl bespreken, respectievelijk de eerste Marokkaanse en de eerste Berberse website. Ik ga na welke informatie deze groepen op hun sites presenteren en wat de thema’s op de forums zijn. Hoe verhouden de digitale discussies van deze websites zich tot het publieke debat?

Websites

Recente discussies van de forums zijn publiekelijk toegankelijk op de websites, oudere discussies zijn in digitale archieven opgeslagen. De deelnemers aan deze debatten zijn anoniem en maken doorgaans gebruik van schuilnamen, zoals Arabguy, Hijabilady of Silence. Deze anonimiteit kan voor deelnemers een extra stimulans zijn om mee te doen aan een debat en daarin een afwijkend standpunt in te nemen of om een taboe-onderwerp aan te snijden. Voorbeelden hiervan zijn een meisje dat stelt dat zij hoofddoekdraagsters ‘zwak’ vindt en zich afvraagt ‘waarom we ons moeten beschermen? Tegen wie?’ en de kwestie of een Marokkaans meisje wel een relatie met een Nederlandse man mag hebben.

Maroc.nl

De website Maroc.nl bestaat vijf jaar en noemt zich de grootste Marokkaanse gemeenschap op internet. Zij telt meer dan 31.000 leden, van wie er ongeveer 9700 actief aan discussies deelnemen (oktober 2004). De Stichting Maroc.nl richt zich op Marokkaanse jongeren in Nederland en heeft zich als doel gesteld de toegang tot internet van eigen organisaties te vergroten en de interactie tussen migranten onderling en tussen migranten en Nederlanders te bevorderen. De interactieve mogelijkheden behoren tot de sterkste punten van de site.

Bezoekers hebben een keuze uit zeven forums, zoals prikbord, maatschappij, islam, chat, nieuws en dating,waaronder weer verschillende thema’s vallen. De populaire rubriek ‘Islam en meer’ telt meer dan 3700 discussies met 27.000 berichten. Een voorbeeld van een bericht is ‘draag een hoofddoek nu het nog kan’. In de rubriek ‘Nieuws van de dag’ kunnen jongeren hun mening geven over actuele zaken. Deze rubriek is goed voor ruim twintigduizend discussies met driehonderdduizend berichten. In een reactie op bijvoorbeeld de plannen van de overheid om importhuwelijken tegen te gaan, schrijft een lid: ‘geen buitenlanders = geen inburgeringsprobleem’, maar dan mag Nederland zich niet meer multicultureel noemen, ‘multicul is genoeg’.

Het is ondoenlijk om al deze berichten te analyseren. Bovendien zijn niet alle discussies van toepassing op mijn vraagstelling. Ik ben vooral geïnteresseerd in de relatie tussen het discours van het forum en het publieke minderhedendebat. Hoe kijken jongeren bijvoorbeeld aan tegen de visie van de Marokkaanse schrijver Hafid Bouazza? Naar aanleiding van een krantenartikel van Bouazza, waarin hij stelt dat het probleem van integratie niet bij de Nederlanders maar bij de moslims ligt, volgen diverse kritische reacties.

Allereerst wordt zijn positie in diskrediet gebracht door hem uit te maken voor ‘eikel’ of ‘homo’ of door te twijfelen aan zijn Marokkaanse identiteit. Zijn verhaal wordt verder afgedaan als ‘gebakken lucht’, waardoor er geen aandacht meer is voor de inhoud van zijn betoog. Ook Bouazza’s doel om moslimmeisjes in hun emancipatiestrijd te ondersteunen krijgt weinig bijval van de bezoeksters van de site. Bouazza is duidelijk een vertegenwoordiger van het huidige discours van het publieke debat, waarbij nieuwe realisten zich beroepen op de vrijheid van meningsuiting om taboes te doorbreken.

Knuffelallochtoon

Een criticaster als Ayaan Hirsi Ali, die het debat over de onderdrukking van moslimvrouwen in Nederland heeft aangezwengeld, kunnen we eveneens als een vertegenwoordiger van de nieuwe realisten zien. In het Nederlandse publieke debat heeft zij veel steun ontvangen voor haar kritiek op de islam, die zij als hoofdoorzaak van de onderdrukking van moslimvrouwen ziet. Haar uitspraken zijn geregeld onderwerp van felle discussies. Zo vragen meisjes zich af of moslimvrouwen ‘wel op haar zitten te wachten. Misschien zijn Islamofobisten dol op deze knuffelallochtoon, de moslima die dezelfde mening heeft, moet ik nog tegenkomen.’ Het stuit hen tegen de borst dat ‘er voor hen gesproken wordt, terwijl zij het er helemaal niet mee eens zijn’. Hirsi Ali ziet de godsdienst als oorzaak van de onderdrukking van vrouwen, terwijl het voor deze bezoekster een ‘universeel’ probleem is dat samenhangt met ‘alcoholisme, werkloosheid en frustraties’.

Ayaan Hirsi Ali

Ook Nederlandse bezoekers van de site mengen zich in de debatten over Hirsi Ali. Zij blijken zich allemaal met haar verbonden te voelen: ‘Gelukkig zijn er mensen als Hirsi Ali die ondanks doodsbedreigingen zich voor hen blijven inzetten.’ Zij begrijpen niet waarom de reacties van de Marokkaanse deelnemers aan de discussies zo fel en zo ‘overgevoelig’ moeten zijn; het lijkt wel alsof ‘de islam niet tegen een stootje kan’. Een Nederlander concludeert dat op het forum ‘alles wat je zegt als “anti-islam” [wordt] teruggekaatst. Er zijn geen problemen, de islam is ideaal voor iedereen, zegt men. Er vindt geen enkele zelfanalyse plaats.’

De deelname van Nederlanders aan het forum zorgt voor veel discussie met de Marokkaanse bezoekers. Hierin onderscheidt zich de forum-discussie van het publieke debat, waarin dit nauwelijks gebeurt. Maar of beide groepen door deze discussies ook nader tot elkaar komen is nog maar de vraag. De Nederlanders delen de kritische visie van Hirsi Ali, de Marokkaanse deelnemers daarentegen niet. Zij voelen zich als moslim aangevallen en kunnen hun opvattingen weliswaar hier tegenover stellen, maar zonder de Nederlanders te overtuigen. Op dit digitale forum nemen beide groepen dus wel kennis van elkaars opvattingen, maar blijven zij lijnrecht tegenover elkaar staan.

Amazigh.nl

Volgens de oprichters van Amazigh.nl zijn de meeste Marokkaanse sites voornamelijk op Arabieren gericht, terwijl de meerderheid van de Marokkaanse gemeenschap uit Berbers bestaat. Ook de voorzitter van een Berberorganisatie stelt dat de Berbers in Nederland, evenals in Marokko, in laag aanzien staan en dat zij niet trots zijn op hun eigen cultuur. Het opzetten van een eigen Berberse website is dan ook een poging om iets aan deze achterstand te doen. Doel van Amazigh.nl is de aandacht te vestigen op de eigen Berberse cultuur, taal, muziek en het geloof. In plaats van de naam Berbers geven zij de voorkeur aan de term Amazigh en noemen zij hun taal Tamazight.

Op de eerste pagina van de onlangs vernieuwde website wordt informatie gegeven over actuele zaken, bijvoorbeeld over de mogelijkheid van het volgen van een cursus Tamazight aan de Universiteit van Utrecht. Daarnaast krijgen speciale evenementen van Berbers aandacht, evenals interessante topics van het forum. Er is tevens een stelling van de maand, die onlangs als volgt luidde: ‘Amazighen die geen Amazigh spreken zijn geen Amazighen.’ Verder is er een woordenlijst en een CD-Rom te verkrijgen om Tamazight te leren. Heeft Maroc.nl als een van haar doelstellingen het bevorderen van de interactie tussen Marokkanen en Nederlanders, bij de Berber site gaat het er vooral om om met ‘gelijk-gestemden’ te discussiëren over onderwerpen die betrekking hebben op de Amazigh identiteit.

Het forum van Amazigh.nl heeft een veel kleiner aantal gebruikers dan Maroc.nl, namelijk 4700. Zij hebben meer dan 81.000 berichten gepost, verdeeld over ruim 3800 thema’s (oktober 2004). De site telt zestien discussierubrieken, waarvan de meeste expliciet gericht zijn op de eigen culturele achtergrond, zoals de geschiedenis, taal, tradities of muziek. De andere forums hebben veelal betrekking op de verhoudingen tussen de seksen. Zo staan er in de poëzierubriek talloze liefdesgedichten en wordt in de forums ‘mannen’ en ‘vrouwen’ gediscussieerd over de ideale Amazigh man en over partnerkeuze. Impliciet komen hier al dan niet de specifieke kenmerken van Berbers aan de orde, die overigens niet altijd positief hoeven te zijn. Zo zouden Berbers ‘goed in vechten zijn, commentaar leveren en niets doen’ en volgens een ander ‘roddelen ze liever in plaats van op hun kinderen te letten’.

Net als bij Maroc.nl manifesteert de islam zich op deze site in vele discussies, bijvoorbeeld over de vraag hoe hun Berberse identiteit zich tot hun islamitische identiteit verhoudt. Een bezoeker schrijft dat hij eerst moslim is en dan Amazigh. Anderen vragen zich vervolgens af of Berbers soms geen moslims zijn? ‘Is de islam niet onlosmakelijk verbonden met veel gebruiken in de Berber cultuur?’

De betrekkingen tussen Marokko en Nederland bestaan 400 jaar. Op de website marokkonederland2005.nl kun je daar meer over lezen.

Daarnaast zien we hier in discussies, evenals bij Maroc.nl, uitspraken van Ayaan Hirsi Ali uit het publieke debat. Ook de bezoekers van Amazigh.nl hebben heel veel moeite met haar kritiek op de islam. Zo beschouwen ze haar recente film over de onderdrukking van moslimvrouwen eerder als een provocatie dan als een manier om de dialoog te zoeken. Andere opmerkingen over Hirsi Ali hebben betrekking op ‘haar arrogante houding en propaganda tegen de Islam’, aldus een meisje. Zij ziet zichzelf als ‘een trotse, zelfstandige en geëmancipeerde moslimmeid’ en dat wil ze graag aan het ‘gros van de Nederlanders’ duidelijk maken.

Meer meisjes melden dat ze het ‘zat’ zijn telkens als een ‘onderdrukte meid’ te worden beschouwd omdat ze ‘Islamiet’ zijn. Anderen vinden het ‘zorgwekkender dat het blijkbaar maar niet tot de Nederlandse bevolking door wil dringen dat moslima’s echte mensen zijn, met een eigen wil, eigen mogelijkheden, eigen kansen, eigen keuzes, eigen noem maar op’. Slechts een enkeling wijst op het recht op vrijheid van meningsuiting van Hirsi Ali: ‘Sinds wanneer mag je geen eigen mening hebben in Nederland?’

Anders dan in het forum van Maroc.nl zijn de actoren hier voornamelijk van Marokkaans-Berberse afkomst. Verder doen zowel jongens als meisjes actief mee aan het debat en lijkt hier meer ruimte te zijn voor kritische reflectie op de islam. Een Marokkaanse bezoekster schrijft: ‘Ik zeg eerlijk, als moslim heb ik ook kritiek op een aantal dingen wat de “islam” zegt, dat heeft mij gemaakt tot wie ik nu ben en tot wie ik misschien zal worden. Wat ik Hirsi Ali wel kwalijk neem, is dat zij die keuze ook voor alle andere moslims wil maken, niet rechtstreeks via hen, maar door politieke voorstellen.’

De bezoeksters gebruiken haar kritiek om verder op de islam te reflecteren: ‘In je strijd voor de Islam zou ik niet Hirsi Ali aanvallen maar de verkeerde interpretatie van de islam. Want dat is je werkelijke vijand. […] Ik zou willen zeggen tegen alle moslima’s, lees alles wat los en vast zit over de islam en neem niet alles klakkeloos over vanuit je opvoeding.’

Zoals uit bovengenoemde voorbeelden blijkt verloopt dit debat over Hirsi Ali’s ideeën anders dan dat op het forum van Maroc.nl. Een reden kan zijn dat op deze Berberse site nauwelijks (Nederlandse) vertegenwoordigers van het ‘nieuwe realisme’-discours te vinden zijn. De bezoekers van Amazigh.nl erkennen wel dat Hirsi Ali recht op vrijheid van meningsuiting heeft, maar niet het recht om de islam aan te vallen. Anders dan de bezoekers van Maroc.nl beweren zij wel bereid te zijn om kritischer naar de eigen religie te kijken, maar dan vooral om duidelijk te maken dat de islam vrouwen niet onderdrukt. Verder dan deze bewering komen zij overigens niet. Zij zijn het in hun kritiek erover eens dat Hirsi Ali pretendeert voor de rechten van moslimvrouwen op te komen, zonder hen hierin te betrekken. Zij voelen zich in het publieke debat daarom buiten spel gezet, maar tegelijkertijd versterkt deze sociale uitsluiting ook hun geloof.

Diversiteit

Marokkaanse websites zijn belangrijke initiatieven. Zij vormen voor jongeren niet alleen een communicatiemiddel, maar bieden hen ook de kans om een mening over actuele zaken te vormen. Terwijl in het publieke debat allochtonen vaak over één kam worden geschoren, laten de twee Marokkaanse sites goed zien hoe groot de interne diversiteit is.

De Marokkaanse gemeenschap bestaat, globaal gesproken, uit een Arabische en een Berberse groep, waarbij de laatste zich achtergesteld voelt ten opzichte van de eerste. Berberse en Arabische jongeren hebben weliswaar gemeenschappelijke ervaringen, zoals het geloof, maar tegelijkertijd hebben de Berbers de behoefte om zich tegenover de Arabische groep te positioneren. Alleen dan kunnen zij uiting geven aan hun specifieke Berberse identiteit.

De beheerders van Amazigh.nl trachten met hun website de identiteit van de Berbers te versterken, maar tegelijkertijd overstijgen ze die ook door hun discussies over islam in Nederland. Hoewel slechts een relatief kleine groep jongeren actief op de websites participeert, bieden deze discussies inzicht in de thema’s die bezoekers aanspreken en de manier waarop zij die definiëren. Deze digitale debatten kunnen dan ook niet los worden gezien van de sociale werkelijkheid. Ze zijn verbonden met de praktijk van alledag. Het feit dat Nederlands de voertaal op de websites is geeft aan dat het hier om Nederlandse burgers gaat.

Over de auteur

Lenie Brouwer is als onderzoeker verbonden aan de afdeling sociale en culturele antropologie van de faculteit Sociale Wetenschappen van de Vrije Universiteit Amsterdam.

Zie ook:

Dit artikel is een publicatie van ZemZem.
© ZemZem, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 15 januari 2005

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.