Je leest:

Mariene vulkaan groeit als kool

Mariene vulkaan groeit als kool

De groei van submariene vulkanen gaat niet geleidelijk maar schoksgewijs, zo bleek uit observaties door vulkanologen van de Monowai in de Stille Oceaan. In nog geen week kwam de vulkaantop bijna tachtig meter hoger te liggen.

Wetenschappers hebben 1000 km voor de kust van het Nieuw-Zeelandse Noordereiland een snel groeiende mariene vulkaan ontdekt. De onderzeese vulkaankegel Monowai maakt deel uit van een groter vulkanisch complex, dat weer deel uitmaakt van de 2500 km lange Tonga-Kermadec Vulkanische Boog, een reeks voornamelijk submariene vulkanen die van Nieuw-Zeeland tot aan Togo loopt, direct ten westen van de Kermadec Trog. Met ruim 10 km is de Kermadec Trog een van diepste troggen ter wereld, die wordt gevormd door subductie van de Pacifische Plaat onder de Indo-Australische Plaat. De Tonga-Kermadec Vulkansiche Boog bestaat uit tientallen vulkanische complexen die steeds zo’n 50 km van elkaar verwijderd zijn.

Monowai
Het vulkanische complex Monowai heeft meerdere vulkaankegels
GNS Science

In een zeer kort tijdsbestek van nog geen week observeerden vulkanologen dat enkele vulkaankegels van het Monowai-complex op enkele plaatsen sterk waren gegroeid en op andere plaatsen waren ingestort. De hoogste vulkaantop bleek met ruim acht miljoen m3 lava te zijn gegroeid met 79 meter. De waarnemingen werden gedaan vanaf het Duitse onderzoeksschip Sonne. De vulkanologen werden bevestigd in hun vermoeden dat de evolutie van mariene vulkanen niet geleidelijk, maar schoksgewijs gebeurt.

Een schoksgewijze groei van onderzeese vulkanen heeft ook gevolgen voor een correcte inschatting van risico’s op een tsunami. Vloedgolven ontstaan juist bij plotselinge (verticale) bewegingen van de zeebodem, waarmee ook de bovenliggende waterkolom in beweging wordt gezet. De plotselinge groei van de Monowai ging gepaard met aardbevingen die door verschillende seismische stations in de Pacific, onder meer op de Cook Eilanden, werden opgemerkt. De groei van mariene vulkanen is door hun slechte toegankelijkheid in het algemeen nog een raadsel, terwijl de meeste vulkanen op aarde onder water liggen.

Monowai map 2012
Kermadec Eilandboog met White Island (linksonder) en Monowai (rechtsboven).
GNS Science

White Island

Dichter bij het vasteland van Nieuw-Zeeland, op 50 km afstand in de Bay of Plenty (bekend van de vorig jaar vastgelopen tanker Rena) ligt de mariene vulkaan White Island. Anders dan Monowai, ligt 1,6 % van het gehele vulkanische complex boven zeeniveau. Ook deze mariene vulkaan wordt goed in de gaten gehouden. White Island markeert de grens tussen de Kermadec Arc in het noordoosten en de Taupo Volcanic Zone in het zuidwesten, die in elkaars verlengde liggen. De 240 km lange en 30 km brede Taupo Volcanic Zone is verantwoordelijk voor de vele actieve vulkanische verschijnselen op het Noordereiland, zoals geisers en borrelende modderpoelen.

Monitoring boven water

Monitoring van een mariene vulkaan die wel boven zeeniveau uitkomt, gaat een stuk eenvoudiger, zeker met de moderne uitrusting van de Nieuw-Zeelandse vulkanologen van het IGNS, die eens per drie maanden het eiland per helikopter bezoeken. Aan White Island is alert level 1 toegekend (het hoogste niveau is 5), hetzelfde activiteitsniveau als de midden in de Taupo Volcanic Zone gelegen beruchte vulkaan Ruapehu. De Ruapehu zorgde in de vorige eeuw, net als White Island, vooral voor slachtoffers als gevolg van een vulkanische modderstroom, een lahar. Voor White Island betekende deze ramp het begin van het einde van de zwavelwinning.

White island aerial 2 crop
White Island in NNW-richting. De kleine rots linksonder behoort tot een groot submarien vulkanisch complex. De krater ligt op zeeniveau en is daardoor gemakkelijk bereikbaar. De totale hoogte is 760 m waarvan bijna de helft boven de zeespiegel ligt.
White Island Tours

Met een vliegtuigje door de pluim

De constante activiteit van White Island is af te meten aan de witte pluim van gassen die onafgebroken boven het eiland hangt. Behalve de 24-uursregistratie van trillingen en (sterkere) aardbevingen, die automatisch worden doorgestuurd naar de datacentra op het vaste land van Noordereiland, wordt de kraterpluim bemonsterd door er met een vliegtuigje doorheen te vliegen. Van de opgezogen mix van gassen wordt het gehalte aan zwavel bepaald met een UV-spectrometer. Verder meet het onderzoeksteam op het eiland zelf de hoogte van de kratervloer: hoger betekent dat het magma omhoog komt en dit kan duiden op verhoogde activiteit. In zijn huidige vorm moet White Island zo’n 16.000 jaar oud zijn; de oudste gesteenten worden tussen 100.000 en 200.000 jaar gedateerd. Voor geologische begrippen is dit eiland een jonkie.

Steamy blue crater lake crop
Het kratermeer op White Island wordt regelmatig bemonsterd om de activiteit van de vulkaan te meten
White Island Tours

Magnetisch gesteente

Maar dat is nog niet alles. Om de kans op een eruptie beter te kunnen voorspellen, wordt het magnetisch signaal van het gesteente gemeten. Minder magnetisme duidt op warmer gesteente en dus op toegenomen activiteit. Ook het kratermeer, dat pas sinds ca. tien jaar weer langzaam is volgelopen, wordt bemonsterd. Het monitoren van vulkanische activiteit heeft weliswaar op White Island niet de allergrootste prioriteit omdat het eiland 50 km van de kust is verwijderd en een eruptie naar verwachting weinig schade op het vasteland zal opleveren, de intensiteit van monitoring is de laatste decennia geïntensiveerd. Dat geldt ook voor Mount Ruapehu, die sinds de modderstroom in 1953, met een treinongeluk als gevolg waarbij 151 reizigers werden gedood, is uitgerust met een Lahar Alarm and Warning System.

White Island via de webcam:

Bekijk White Island via de webcam die op de zuidelijke kraterwand is geplaatst.

Meer over vulkanen op Wetenschap24:

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 19 mei 2012

Discussieer mee

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

LEES EN DRAAG BIJ AAN DE DISCUSSIE