Je leest:

Malariaparasiet manipuleert steekgedrag mug

Malariaparasiet manipuleert steekgedrag mug

Auteur: | 18 augustus 2005

De Malariaparasiet zorgt er voor dat de malariamug een besmet persoon lekkerder vindt om te steken dan iemand zonder malaria. Op die manier zorgt de parasiet er voor dat malaria zich sneller kan verspreiden.

Malaria is nog steeds één van de meest dodelijke ziektes ter wereld. Maar liefst 3 miljard mensen leven onder de dagelijkse bedreiging van malaria. Met als gevolg dat er jaarlijks 1 miljoen slachtoffers – met name kinderen – overlijden aan de gevolgen van deze parasitaire infectieziekte. Om de ziekte beter te kunnen bestrijden willen onderzoekers heel precies weten hoe de verspreiding van malaria precies gaat. En dat is niet eenvoudig. De ziekte malaria wordt veroorzaakt door de ééncellige parasiet Plasmodium falciparum die zich via muggenbeten van mens tot mens verspreidt. De parasiet ontwikkelt zich een deel van zijn leven in vrouwtjesmuggen van de soort Anopheles en een deel van zijn leven in de mens. De malariaparasiet is zodanig geëvolueerd dat het een superefficiënte manier heeft gevonden om zich zo snel mogelijk te verspreiden. Met als gevolg dat in de gebieden waar malaria het meeste voorkomt, een persoon bijna dagelijks gestoken wordt door een infectieuze malariamug.

Er zijn verschillende vormen van malaria maar de dodelijkste vorm malaria tropica wordt verspreid door Anopheles gambiae die zich hier volzuigt met bloed. klik op de afbeelding voor een grotere versie Courtesy CDC and Jim Gathany

Het klinkt nogal vreemd maar de malariaparasiet manipuleert op 2 manieren het steekgedrag van de mug. En dat heeft alles te maken met de ingewikkelde levenscyclus van de ééncellige parasiet. Zodra een onbesmette mug een persoon met malaria steekt en gametocyten van de parasiet binnen krijgt dan duurt het ongeveer 10 dagen voor de parasiet zich ontwikkelt tot de voor mensen besmettelijke vorm. De gametocyt is dan veranderd in een aseksuele sporozoïet die zich ophoudt in het muggensspeeksel. Gedurende die 10 dagen is het voor de parasiet dus noodzakelijk dat de mug in leven blijft. Na 10 dagen moet de mug zo snel mogelijk weer gaan steken om de parasiet te verspreiden in de mens waar het zijn levenscyclus afmaakt om weer van voren af aan te kunnen beginnen. De mug heeft helemaal geen boodschap aan de parasiet en moet zo snel mogelijk een bloedmaal vergaren zodat ze eieren kan produceren. Maar de mug heeft in dit verhaal weinig te vertellen want ze wordt volledig gemanipuleerd door de parasiet.

Levenscyclus van Plasmodium: van gametocyt tot sporozoïet. De onderste mug krijgt de gametocyten binnen via besmet bloed. Binnen 10 dagen ontwikkelt de parasiet zich in het maagdarmstelsel tot aseksuele sporozoïeten die in het speeksel terechtkomen. De bovenste mug spuugt de sporozoïeten samen met het speeksel de bloedbaan van de mens in. De sporozoïeten vinden hun weg naar de levercellen binnen 30 minuten waar ze zich nestelen om uiteindelijk zich via de rode bloedcellen te ontwikkelen tot gametocyten. copyright Science klik op de afbeelding voor een grotere versie

Deense onderzoekers vonden al eerder dat het steekgedrag van de mug verandert gedurende de ontwikkeling van de parasiet in de mug. De parasiet manipuleert de mug zodanig dat deze tijdens de niet-besmettelijke fase weinig zin heeft om te steken. Maar zodra de mug besmettelijk wordt dan zorgt de parasiet ervoor dat de mug meer zin krijgt om te steken. Hoe de mug precies gemanipuleerd wordt door de parasiet is nog niet helemaal duidelijk. Maar wetenschappers vonden dat het speeksel van een besmettelijke mug wel 30 procent minder van het anti-bloedstollingsenzym apyrase bevat dan het speeksel van een mug in de pre-besmettelijke fase. Met minder enzym moeten de muggen vaker opnieuw prikken voordat de maag vol is en zo is de kans groter dat ze meer verschillende mensen besmetten.

Dezelfde onderzoekers vroegen zich ook af of de parasiet er misschien voor zorgt dat mensen die de malariaparasiet bij zich dragen aantrekkelijker worden voor de mug dan mensen zonder malaria. Als dat zo is, dan verspreidt malaria zich daardoor nog efficiënter. Om dit te onderzoeken bekeken de wetenschappers de aantrekkingskracht van 3 verschillende groepjes kinderen in een semi-natuurlijke situatie. Een groep kinderen droeg helemaal geen malariaparasieten, één groep droeg de aseksuele voor de mug onbesmettelijke (sporozoïet fase) vorm en het derde groepje droeg de voor de mug besmettelijke vorm (gametocyt) bij zich. Gedurende 30 minuten konden 100 vrouwtjes muggen in een centrale kooi met 3 uitgangetjes kiezen welk kind ze wilden steken. En jawel, wat bleek? Kinderen die de besmettelijke vorm bij zich droegen trokken 2 keer zoveel muggen aan als de andere kinderen uit de andere 2 groepjes.

A Schematisch bovenaanzicht van de proefopstelling; B=dwarsdoorsnede; C=zijaanzicht. De 3 slapende kinderen liggen in een tentje. Vanuit de 3 tentjes wordt lucht gezogen naar het middencompartiment. Hier zijn vrouwtjesmuggen losgelaten die mogen kiezen welke lucht ze het aantrekkelijkst vinden. klik op de afbeelding voor een grotere versie

Om uit te sluiten dat niet toevallig dat ene groepje kinderen lekkerder rook deden de onderzoekers de proef opnieuw alleen werden de kindertjes die eerst de besmettelijke gametocyten bij zich droegen behandeld met een anti-malariamiddel waardoor alle gametocyten gedood werden. Na de behandeling bleek dat de muggen geen onderscheid meer maakten, kortom alle drie de groepjes waren dan opeens even aantrekkelijk. Hiermee was het bewijs geleverd dat de parasiet er voor zorgt dat de mens het aantrekkelijkst is zodra hij de malaria door kan geven aan de mug.

De kans om de dodelijke malaria tropica op te lopen is het grootst in de Sub-Sahara van Afrika. In Tanzania zijn er plaatsen waar kinderen en volwassenen bijna dagelijks besmet worden. bron WHO

Hoe de parasiet er precies voor zorgt dat een besmettelijk persoon lekkerder gaat ruiken voor de mug is niet bekend. Waarschijnlijk verandert er iets aan de samenstelling van de lichaamsgeur of aan de ademhaling want dat zijn de luchtjes waar de mug op afkomt. Het is in ieder geval wel knap bizar dat zo’n klein rottig simpel organisme als de malariaparasiet zoveel macht heeft over zowel de mug als de mens.

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 18 augustus 2005

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.