09 november 2017

“Wat een timing: 9 november is de Internationale dag tegen het fascisme maar in Rome protesteren neofascisten tegen immigranten. Rome voor de Romeinen! Make Rome great again! De fascistische dictator Mussolini had daar ook zo zijn ideeën over, die terugkwamen in megalomane bouwplannen voor Rome.”

Je leest:

Make Rome great again!

Make Rome great again!

Auteur: | 8 november 2017

Herstel van het glorieuze nationale verleden – met dit wenkend perspectief proberen populisten in binnen- en buitenland hun aanhang te verleiden. Zo wilde de Italiaanse dictator Mussolini de stad Rome letterlijk weer groot maken. Een nieuwbouwwijk in klassieke stijl moest het fascisme bezegelen.

001115090025
De fascistische dictator Benito Mussolini spreekt een massa mensen toe in Rome (circa 1925).

In 1935, als het fascistische bewind van Benito Mussolini na ruim tien jaar dictatuur stevig gegrondvest is, vat de Duce samen met zijn partijkader het plan op om een grote wereldtentoonstelling te organiseren in Rome. Ter meerdere eer en glorie van zijn regime. De politieke en artistieke pretenties van Mussolini reiken ver: met de komst van het fascisme is de bloeiperiode van het ‘derde Rome’ aangebroken.

Dit is het nieuwe Rome dat opnieuw de stad tot het onbetwiste centrum verheft van mondiale macht en cultuur. Bovenop de ruïnes van de klassieke oudheid (het ‘eerste Rome’ van de keizers) en in lijn met de universele beschavingsmissie van de katholieke kerk (het ‘tweede Rome’ van de pausen).

Het ‘derde Rome’ moet weerspiegeld worden in een grootscheepse expositie voor een internationaal publiek, een wereldtentoonstelling zoals in Londen, Parijs en Berlijn waar deelnemende landen in eigen paviljoens hun modernste technische vindingen presenteerden en lieten zien hoe ver ze ontwikkeld waren op sociaal, economisch en cultureel gebied.

Fascistisch Italië gaat de strijd graag aan: Mussolini ziet een heuse Olimpiade delle Civiltà voor zich, Olympische Spelen der beschavingen, waarbij de Italiaanse cultuur als vanzelfsprekend als winnaar uit de bus komt. De tentoonstellingswijk in Rome moet deze Italiaanse superioriteit zo groots mogelijk verbeelden.

Dc 1936 52 d
Krant La Domenica del Corriere viert de Italiaanse overwinning in Ethiopië in 1936

Herstel Romeins imperium

De bestaande plattegrond van Rome is al flink overhoopgehaald door Mussolini’s bouwmeesters: overal in de stad wordt gebouwd en gesloopt, gigantische overheidsgebouwen verrijzen om de macht van het regime uit te dragen, woonwijken gaan tegen de vlakte om plaats te maken voor brede boulevards die uitzicht moeten bieden op de resten van Romes roemruchte geschiedenis.

Zo komt er in het hart van de stad, tussen het Colosseum en Mussolini’s eigen kantoor op het Piazza Venezia, een brede weg dwars over de antieke Keizerfora om de vermeende band tussen het klassieke verleden en het fascistische heden voor altijd in het stratenpatroon te verankeren. Aristotle Kallis schreef erover in zijn The Third Rome, 1922-1943: The Making of the Fascist Capital (2014).

De aspiraties van het regime worden nog eens versterkt als Italiaanse troepen in 1936 Abessinië (Ethiopië) veroveren en zo het Romeinse imperium in ere menen te herstellen. Rome is opnieuw de hoofdstad van een wereldrijk, en dit moet bezegeld worden.

Geen steen zonder de Duce

Datzelfde jaar komen Mussolini’s stadsplanners, architecten en ingenieurs bij elkaar. Op een nog onontgonnen terrein enkele kilometers ten zuiden van de stad zullen ze een geheel nieuwe wijk laten verrijzen waar het fascisme permanent zal worden tentoongesteld. Het streefjaar voor de oplevering is 1942, twintig jaar na de fascistische machtsgreep. Het project EUR (Esposizione Universale di Roma) is geboren.

Architecten van allerlei pluimage verdringen zich direct om een van de prestigieuze ontwerpopdrachten voor de EUR binnen te slepen. De totalitaire verleiding van het fascisme is vanaf het begin moeilijk te weerstaan voor veel Italiaanse kunstenaars. Ze menen in Mussolini’s revolutionaire nieuwe orde de politieke pendant te ontwaren van een permanente revolutie in de kunst en architectuur.

Toonaangevende kunstenaars zoals Filippo Marinetti en Mario Sironi zien het fascisme als een bij uitstek moderne beweging die een synthese tot stand brengt tussen individu en collectief. Als een ‘derde weg’ tussen de extremen van de parlementaire democratie en het communisme. En omdat het fascisme modern is, kan de moderne kunst niet anders zijn dan fascistisch, is de heersende gedachte.

Ook architecten zoals Adalberto Libera en Giuseppe Pagano prediken dynamiek, daadkracht en durf, de overwinning van de jeugd op de gezapige ornamentiek van eerdere generaties die geen toekomstgerichte architectuur ontwikkelden. De meest vooruitstrevenden onder hen tooien zich met de naam ‘rationalisten’ om voor eens en altijd af te rekenen met de bedeesde sentimentaliteit van de romantiek en de belle époque. In het nieuwe regime vinden ze een welwillende opdrachtgever.

Eur piazza guglielmo marconi
Guglielmo Marconiplein in de wijk EUR, met obelisk ter ere van de gelijknamige uitvinder

Overal in Italië verrijzen strakke, moderne bouwwerken, met name openbare gebouwen met een uitgesproken publieke functie zoals postkantoren, treinstations en sportcomplexen. Dit zijn bij uitstek de plekken waar het fascistische bewind de nieuwe sociale orde verbeeld wil zien. Architecten behouden daarbij vrij veel artistieke vrijheid, al kan er geen steen worden gelegd zonder het uiteindelijke fiat van de Duce zelf.

De opgelegde orde van het fascisme

Het eerste ontwerp voor de EUR ademt de revolutionaire geest van deze rationalisten. Het voorziet in een serie wolkenkrabbers van glas en staal, een modernistisch complex zoals dat tot dan toe nog nergens in Europa te vinden is. Het wordt echter nooit uitgevoerd: Mussolini gaat in eerste instantie akkoord, maar in 1938 wordt een behoudender ontwerp dat meer recht doet aan de monumentale en classicistische doelstellingen van de tentoonstellingswijk gehonoreerd.

Het fascisme heeft dan inmiddels veel van het eerdere revolutionaire vuur verloren en het regime slaat, in lijn met de steeds inniger band met nazi-Duitsland, een alsmaar conservatievere richting in. Bovendien lukt het niet de bouwmaterialen voor het eerste ontwerp bij elkaar te krijgen, vanwege de internationale sancties die Italië treffen sinds de oorlog in Ethiopië.

Onder leiding van hoofduitvoerder Marcello Piacentini beginnen de bouwers aan het nieuwe complex. Het wijkplan volgt de patronen van een klassieke Romeinse vestingstad, met een lange centrale as, een brede toegangspoort en een reeks grote pleinen, en rechthoekige blokken voor bebouwing langs parallel lopende zijassen. Lange zuilengalerijen en repetitieve boogconstructies grijpen rechtstreeks terug op de beeldentaal van de klassieke oudheid.

Roma palazzo della civilt%c3%a0 italiana bw   from commons
Palazzo della Civiltà Italiana in de wijk EUR (Rome)

Als moderne variant op de ‘ideale stad’ uit de renaissance dient de EUR iedere bezoeker te overdonderen met de weidsheid en symmetrie van majestueuze gebouwen en uitgestrekte parken. Strakke, dwingende lijnen en uitbundige vijverpartijen verbeelden de opgelegde orde van het fascisme en de triomf van de mens over de natuur.

Dit ‘nieuwe Rome’ vervult de idealen van de Romeinse geschiedenis, maar het staat tegelijkertijd in schril contrast met de nauwe, kronkelende straatjes van het oude stadscentrum. Door de traditie te verenigen met de moderniteit zet de tentoonstellingswijk Rome opnieuw op de kaart als bij uitstek de plek waar heden, verleden en toekomst in elkaar versmelten.

De EUR maakt Rome opnieuw tot ‘de eeuwige stad’. Het geheel straalt de dienstbaarheid uit van het individu aan de staat, of beter gezegd: de staat ís het individu, want buiten de staat is er niets. Zo geeft de EUR vorm aan de totalitaire gedachte.

Onderdompeling

Gezien die totalitaire wensdroom was het niet verrassend dat het bewind van Mussolini koos voor een wereldtentoonstellingswijk als locatie om het fascisme in steen vast te leggen. Want juist zulke grote tentoonstellingen geven de inrichter ervan absolute controle over het toestromende publiek. De miljoenen bezoekers van eerdere wereldtentoonstellingen en andere grote (koloniale) exposities hadden een vrijwillige onderdompeling in de moderniteit ondergaan.

Die bijna rituele ervaring bood de inrichters van de tentoonstelling de mogelijkheid om politieke ideologie te presenteren als alternatieve zingeving, als seculiere cultus. En bovendien lijkt een tentoonstelling op een theater, het biedt een podium waar de politiek een rol kan spelen en waar het publiek kan wegdromen, overdonderd door de acteurs, de belichting, het decor. Een wereldtentoonstelling zoals de EUR was, kortom, een ideaal middel in de fascistische propagandatechniek.

Fellini en een picknickkleed

De ironie is dat juist in 1942, het jaar waarin de wijk zou worden opgeleverd, de bouw moest worden gestaakt vanwege de oorlog. Mussolini’s gedroomde wereldtentoonstelling zou er nooit komen. Alleen het eerste gedeelte van de wijk stond overeind, de rest van het terrein kwam bij gebrek aan mankracht en bouwmateriaal opnieuw braak te liggen.

Pas in 1952 werd de bouw hervat, met kantoren, woonblokken en ministeries. De oorspronkelijke ontwerpen hadden echter afgedaan: tussen de classicistische zuilengalerijen van Mussolini verrezen nu grote stalen kolossen en andere vruchten van de naoorlogse architectuur. Toch is het oorspronkelijke stratenpatroon met zijn brede assen en symmetrische opbouw nog grotendeels intact, en sommige van Mussolini’s architecten, zoals Piacentini, hebben na de oorlog zonder scrupules opnieuw een bijdrage geleverd, zij het nu in een heel andere stijl.

Eur aereo edit
Vogelvlucht van de wijl EUR in Rome, met zichtbare brede assen

Ook de theatrale functie van de EUR is bewaard gebleven: filmmakers als Federico Fellini en Michelangelo Antonioni vonden in de wijk de perfecte locatie voor hun surrealistische creaties uit de vroege jaren zestig, zoals La dolce vita en L’eclisse. ‘Leven in de EUR is als leven in een schilderij,’ zei Fellini, ‘in een schilderij bestaan geen wetten, behalve de wetten van de esthetiek, geen relaties behalve de relatie met de eenzaamheid, met de dingen zelf.’

Voor hem was de EUR daarom het ultieme filmdecor, een decor van onwaarschijnlijkheid en improvisatie, een decor dat ook zo weer kan worden weggehaald en ingeruild voor een ander: de ideale habitat voor wie zich, zoals Fellini, bedient van de vluchtige zeggingskracht van beelden en enigszins vervreemdende decors. En zo is de EUR van een fascistische utopie het toonbeeld geworden van postmoderne vervreemding, waar alles representatie is maar niets tastbaar, niets echt.

Anno 2017 wordt de EUR tijdens kantooruren bevolkt door ambtenaren van ministeries en bankemployés. In het weekend veranderen de parken er in één groot picknickkleed van immigranten van allerlei komaf. ’s Nachts bieden de straten vertier aan Romes allerhipste uitgaanspubliek. Dat is wat er nu rest van de totalitaire wensdroom van Mussolini.

Arthur Weststeijn is staflid geschiedenis aan het Koninklijk Nederlands Instituut Rome. Van hem is deze zomer Nederlanders in Rome (Prometheus) verschenen. Dit artikel schreef hij voor Geschiedenis Magazine, nummer 5, 2017.

Dit artikel is een publicatie van Geschiedenis Magazine.
© Geschiedenis Magazine, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 08 november 2017

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.