Je leest:

Maatschappelijk verantwoord onderzoek en innoveren

Maatschappelijk verantwoord onderzoek en innoveren

Auteurs: en | 11 december 2014

Ondanks dat de synthetische biologie zich nog voornamelijk in de laboratoriumfase bevindt, hebben verschillende organisaties de ethische, sociale en juridische aspecten ervan verkend. Langzamerhand begint het internationale debat over synthetische biologie dan ook serieuze vormen aan te nemen. Een belangrijk kenmerk van dit opkomende debat is dat juist de synthetisch biologen zélf een actieve rol spelen in het debat, vaak zelfs een rol als voortrekker.

Deze open houding sluit goed aan bij een bredere trend in de omgang met opkomende technologieën. In het verleden heeft juist in de biotechnologie innovatie nogal eens schipbreuk geleden door een gebrek aan maatschappelijk draagvlak. In reactie daarop is onder wetenschappers, technologieontwikkelaars, beleidsmakers en andere belanghebbenden in de afgelopen jaren steeds meer het besef gegroeid dat maatschappelijke en ethische aspecten van opkomende technologieën tijdig en in alle openheid aan de orde moeten worden gesteld.

Naast de organisaties die ethische, juridische en sociale verkenningen uitvoeren, nemen wetenschappers, technologieontwikkelaars en beleidsmakers ook zelf steeds vaker het initiatief in debatten over opkomende technologieën. Daarbij wordt ook steeds meer de dialoog met maatschappelijke organisaties en het publiek gezocht. Deze ‘inclusieve’ omgang met opkomende technologieën wordt vaak aangeduid met de term ‘maatschappelijk verantwoord innoveren’.

Leren van eerdere ervaringen

Tussen 2009 en 2011 werd in Nederland de ‘Maatschappelijke dialoog nanotechnologie’ gehouden. Tijdens verschillende activiteiten konden wetenschappers, technologieontwikkelaars, maatschappelijke organisaties, burgers en andere belanghebbenden met elkaar in debat gaan over de opkomst van de nanotechnologie. Een van de belangrijkste bevindingen in het eindrapport ‘Verantwoord verder met nanotechnologie’ was dat juist openheid van wetenschappers en technologieontwikkelaars over de potentiële risico’s – en informatievoorziening in het algemeen – vertrouwen schept onder burgers.

In schril contrast daarmee staat de ‘stilte voor de storm’ die kenmerkend was voor eerdere debatten over genetisch gemodificeerd voedsel. Die debatten ontaardden niet zelden in een loopgravendiscussie die – nog altijd – beheerst wordt door wederzijds wantrouwen. Vertrouwen komt ook hier te voet en gaat te paard. ‘Synthetische biologie is te belangrijk om enkel aan de synthetisch biologen c.s. over te laten, zonder daarmee meteen te twijfelen aan de eerzaamheid van hun doelstellingen’, schreef synthetisch bioloog professor Bert Poolman al. Dit citaat is tekenend voor de open houding van veel synthetisch biologen en hun bereidheid om de dialoog aan te gaan.

De WK voor synthetisch biologen

Deze open houding is ook kenmerkend voor deelnemers aan de international Genetically Engineered Machines competitie (iGEM). Dit is een internationale competitie voor studenten, gewijd aan synthetische biologie. Voor deze competitie ontwerpen studenten met behulp van gestandaardiseerde en uitwisselbare genetische bouwstenen (de zogenoemde BioBricks™) micro-organismen met nieuwe eigenschappen. Daarvoor maken ze gebruik van de Registry of Standard Biological Parts, een open source-databestand van deze genetische bouwstenen.

Het team uit Groningen won in 2012 de iGEM competitie.
Biowetenschappen en maatschappij

iGEM begon in 2003 als een zomercursus aan het Amerikaanse Massachusetts Institute of Technology. Inmiddels is iGEM uitgegroeid tot een wereldwijd fenomeen. De competitie wordt zelfs gezien als een belangrijke katalysator van de synthetische biologie. In 2014 doen maar liefst bijna 250 teams mee van over de hele wereld. Synthetische biologie blijkt inderdaad populair onder jonge wetenschappers.

Hoewel het gaat om projecten van slechts enkele maanden, zijn de resultaten van de iGEM-teams vaak indrukwekkend. In 2012 won het iGEM-team van de Rijksuniversiteit Groningen zelfs de hoofdprijs met een project dat was geïnspireerd op de grote hoeveelheden voedsel die consumenten jaarlijks weggooien vanwege de verstreken houdbaarheidsdatum. Het team had een sticker ontwikkeld met een bacterie die verkleurt op het moment dat vlees daadwerkelijk begint te rotten, ongeacht de houdbaarheidsdatum.

Ook uit het oogpunt van maatschappelijk verantwoord innoveren is de iGEM competitie interessant. De teams sleutelen niet alleen maar binnen de muren van het laboratorium aan hun project, ze moeten ook nadrukkelijk aandacht besteden aan de maatschappelijke aspecten van hun werk. Ook zoeken zij actief de dialoog met belanghebbenden en het publiek. Vaak doen zij dat via gastlessen op scholen, workshops en publieksdiscussies. Zo leverden iGEM teams ook een belangrijke bijdrage aan de jongerendebatten die het Rathenau Instituut organiseerde over de toekomst van de synthetische biologie.

Wedstrijd als proeftuin

De iGEM competitie kunnen we zien als een interessante proeftuin voor maatschappelijk verantwoord innoveren. Samenwerking met iGEM is dan ook een belangrijk element in het EU-project Synenergene, dat zich richt op de bevordering van maatschappelijk verantwoord innoveren in de synthetische biologie. In het project, dat vier jaar zal lopen, werken 27 partners samen uit zestien verschillende landen, waaronder Nederland. Partners in het project zijn onder andere synthetisch biologen, instituten op het terrein van technology assessment, wetenschapsmusea en maatschappelijke organisaties, zoals de eerdergenoemde ETC Group. Gedurende het project zullen de betrokken partijen uiteenlopende activiteiten ondernemen om de bekendheid met synthetische biologie te vergroten en de dialoog erover op gang te brengen.

Een van de doelstellingen van het Synenergene project is om samen met iGEM en andere partners toekomstverkenningen over synthetische biologie uitvoeren. Aan de hand van veelbelovende iGEM projecten worden er zogenoemde techno-morele vignetten ontwikkeld. Deze vignetten zijn korte scenario’s, gebaseerd op concrete toepassingen waar onderzoekers aan werken. Mogelijke ethische en maatschappelijke dilemma’s rondom synthetische biologie als opkomende technologie zullen worden uitgelicht. Dergelijke vignetten zijn in de maatschappelijke dialoog over nanotechnologie een nuttig instrument gebleken om in gesprek te gaan over de wenselijkheid van de ontwikkelingen. Ook in het Synenergene project zullen de ontwikkelde techno-morele vignetten worden gebruikt in interactieve workshops en publieksdebatten met als doel bij te dragen aan een evenwichtige dialoog over synthetische biologie en om tegelijkertijd de onderzoeksgemeenschap die actief is in de synthetische biologie informatie bieden over de potentiële gevoeligheden waarmee rekening gehouden kan worden bij het inrichten van het onderzoek en ontwerp.

Het probleem van multiresistente bacteriën kan wellicht ook via synthetische biologie worden aangepakt.
Biowetenschappen en maatschappij

Nú in gesprek

De ontwikkelingen in de synthetische biologie gaan razendsnel en bieden kansen op het gebied van duurzaamheid, het milieu en de volksgezondheid. Aan de andere kant kleven er ook risico’s aan de ontwikkelingen en spelen er lastige ethische en maatschappelijke vraagstukken. In het verleden heeft de biotechnologie vaak tot controverses geleid. Dit soort controverses hebben enerzijds te maken met potentiële risico’s, maar veelal met kwesties die raken aan waarden en morele grenzen die niet overschreden mogen worden. Hoe de synthetische biologie in dit licht beoordeeld zal worden moet de toekomst uitwijzen. Gelukkig is een groot aantal organisaties bezig met het inventariseren van de potentiële schaduwkanten van de synthetische biologie, terwijl de technologie zich nog in een vroeg stadium van ontwikkeling bevindt. Hierdoor hoeven de samenleving en de politiek in ieder geval niet overvallen te worden met een eventuele plotselinge controversiële doorbraak. Bovendien zijn de synthetisch biologen ook zelf bereid om het gesprek met de samenleving aan te gaan. De politiek, maatschappelijke organisaties en burgers zouden die uitgestoken hand van de wetenschap moeten aanpakken en de dialoog over richting en voorwaarden van de synthetische biologie aangaan. Juist nu de ontwikkelingen nog gestuurd kunnen worden.

Dit artikel is een publicatie van Stichting Biowetenschappen en Maatschappij.
© Stichting Biowetenschappen en Maatschappij, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 11 december 2014

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.