Je leest:

Lijm maken was eitje voor Neanderthalers

Lijm maken was eitje voor Neanderthalers

Experimenteel archeologen proberen allerlei productiemethodes van teer uit

P. Kozowyk

Neanderthalers maakten 200 duizend jaar geleden al lijm uit berkenteer, maar hoe? Archeologen hebben aangetoond dat neanderthalers bruikbare hoeveelheden teer uit de bast van berken konden halen. Ook als ze maar een beetje aanrommelden…

Dripping glue. credit p. kozowyk
Druipend teer uit verhitte berkenbast was net superlijm.
P. Kozowyk

Dat neanderthalers teer konden maken wisten we al. Maar archeologen dachten dat ze hiervoor technisch erg ingewikkelde methoden gebruikten waarbij zij de temperatuur tussen de driehonderdveertig en driehonderdzeventig graden Celsius moesten houden. Onderzoek van de Leidse archeologen Paul Kozowyk en Geeske Langejans heeft nu aangetoond dat strikte temperatuurcontrole helemaal niet nodig is om de productie op een acceptabel peil van bruikbaarheid te krijgen. En dat is nieuw.

Goed passende verbinding

Waarvoor gebruikten mensen uit de oude steentijd berkenteer? Het goedje bleek een belangrijke verbetering om bijvoorbeeld een speerpunt aan een speer te plakken. Vergeleken met voorgaande technologie waarbij dierenpees gebruikt werd, was het makkelijker om met teer een goed passende verbinding te maken. Door de berkenteer erop te smeren zat de pijlpunt muurvast. Ook bijlen en andere hak- en schraapwerktuigen, waarbij hout met steen of bot was verbonden, ondergingen door gebruik van teer een kwaliteitsimpuls.

Paul Kozowyk: “Je moet niet denken dat tweehonderd millennia geleden ‘iemand’ plotseling een lumineus idee had: weet je wat, we gaan het voortaan zó doen. Nee, men zag verschillende aspecten van de montage van werktuigen die niet goed werkten. Er waren berken in overvloed beschikbaar: doorgaans goed brandhout en de bast is prachtige tondel.”

“De berkenbast rolt zichzelf op zodra je het van de boom aftrekt. Tussen die opgerolde laagjes bast zag men in het vuur druppeltjes kleefmateriaal ontstaan die ze vervolgens gebruikten voor plakwerkzaamheden. Van lieverlee ontstond de behoefte aan constante beschikbaarheid van dergelijk materiaal. Daar gaan vele tienduizenden jaren overheen.”

Zeldzame lijm

Op een archeologische vindplaats in het Italiaanse Campitello, iets ten zuiden van Florence, zijn resten van tweehonderdduizend jaar oude teerlijmen gevonden. Die vondst beschouwt men als bewijsmateriaal voor een van de eerste ‘transformatietechnologieën’ die de vroegste mens verwierf. Bij dit soort technologieën is sprake van een complete transformatie van de ingrediënten; denk bijvoorbeeld aan het bakken van een cake, waarbij het baksel nooit meer kan terug veranderen naar eieren, boter, bloem en suiker. Door berkenbast op zo’n specifieke manier te manipuleren ontstond er een geheel nieuw materiaal.

Bewaarde lijmen uit zo’n ver verwijderde tijdsperiode zijn uiterst zeldzaam – er is nog maar één vindplaats naast Campitello met chemisch geïdentificeerde macroscopische hoeveelheden lijmresten in heel Europa, het Duitse Königsaue – en direct archeologisch bewijs ontbreekt voor de manier waarop het is gemaakt.

Replicated spear with modern tar. credit d. pomstra
Replica van een neanderthaler-speer. De pijlpunt is vastgemaakt met teer.
D. Pomstra

Geeske Langejans: “In dergelijke situaties opent experimentele archeologie een venster op neanderthaler-technologie. Onze neanderthaler-verwanten uit de Oude Steentijd verhitten berkenbast, zónder zuurstof ter voorkoming van verbranding, waarna een kleverige zwarte teer ontstond. In deze experimentele studie hebben wij alleen materialen en technieken gebruikt die ook in de Steentijd beschikbaar waren om de uitvinding beter te begrijpen: berkenbast en vuur. Verder hebben we ons gezonde verstand gebruikt over wat neanderthalers gedaan zouden kunnen hebben.”

Niet nauwkeurig

Eerdere pogingen door andere onderzoekers om experimenteel berkenteer te maken met behulp van aceramische technologie (dat wil zeggen zonder aardewerk) leverden slechts kleine hoeveelheden teerresten op, of er ging iets anders mis. Vervolgens is men ervan uitgegaan dat die teerproductie kennelijk zeer moeilijk moet zijn geweest, met name wat betreft de temperatuurbeheersing.

Paul Kozowyk: “Wij hebben aangetoond dat er meer dan één manier is om teer te maken, en dat voor elke methode een grote temperatuurvariatie mogelijk was. In een notendop: teer wordt geproduceerd bij driehonderd graden Celsius, maar ook bij zeshonderd. Dat betekent dat neanderthalers niet zo nauwkeurig hoefden te opereren als voorheen gedacht.”

Namaken teerproductie met behulp van een oventje van klei

Namaken

In een experimentele setting in Zeewolde, in een nagebouwd huis van de eerste Nederlandse boeren, gebruikten onderzoekers Kozowyk en Langejans allerlei bak-, rooster- en opvangtechnieken om te kijken wat het beste werkte. Daarbij wogen en maten ze alle variabelen, bijvoorbeeld de kilo’s stookhout, de temperatuur van het vuur en van de berkenbast, de hoeveelheid berkenbast en de lokale windsnelheid.

Verschillende methoden bleken te werken. Sommige zijn best eenvoudig, waarbij je weinig meer gebruikt dan een rol berkenbast en een paar gloeiende stukjes houtskool. Andere methoden zijn complexer, waarin containers, gegraven putten en kleine ovens van aarde een rol spelen.

Namaken teerproductie in een kuil onder de grond

Langejans: “Het is niet ondenkbaar dat de neanderthaler, wanneer hij groot onderhoud pleegde aan zijn wapenrusting en werktuigen, een andere methode gebruikte dan als hij onderweg op jacht even snel enkele speren moest herstellen. Hoe ingewikkelder de methode hoe hoger de opbrengst, maar onze belangrijkste vondst daarbij is dat temperatuur geen showstopper is. Vernuftige controle op hitte was klaarblijkelijk onnodig.”

Bronnen

Kozowyk, P., Soressi, M., Pomstra, D., Langejans, G., Experimental methods for the Palaeolithic dry distillation of birch bark: implications for the origin and development of Neandertal adhesive technology. Scientific Reports, Scientific Reports 7, Article number: 8033, 31 augustus 2017.

Het onderzoek werd mede mogelijk gemaakt door de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappen.

Dit artikel is een publicatie van NWO Geesteswetenschappen.
© NWO Geesteswetenschappen, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 01 september 2017

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

LEES EN DRAAG BIJ AAN DE DISCUSSIE