Je leest:

‘Laat de onmacht van de maffia zien’

‘Laat de onmacht van de maffia zien’

Onderzoeker Guido Nobili over Italiës nieuwe tactieken in de strijd tegen de maffia

Auteur: | 3 mei 2017

In films delven ze vaak het onderspit, maar in de werkelijkheid is de Italiaanse maffia maar moeilijk uit te roeien. Toch kan ander beleid ze wel veel meer de wind uit de zeilen nemen, meent criminaliteitsonderzoeker en ‘maffiajager’ Gian Guido Nobili.

Als de mensen van het dorp omhoog keken zagen ze de mooie Villa Berceto in de bergen. Met een binnenzwembad, drie badkamers en een enorme tuin was het een prachtig huis. Het gaf Vincenzo Busso, een makelaar uit Milaan, flink wat status. Het geld voor die villa verdiende hij echter niet alleen met het verkopen van huizen. Door geld voor de Camorra wit te wassen, had hij nog flink wat extra inkomsten. Iets waar geen haan naar leek te kraaien, tot de politie hem in maart 2009 arresteerde.

Daarna belandde Busso niet alleen in de gevangenis, maar kon hij ook fluiten naar al zijn bezittingen, waaronder zijn villa. Het werd omgetoverd tot een gemeenschapshuis in handen van de stichting Fantasia, die er onder meer een openbare bibliotheek, openbaar zwembad en een fitnessruimte voor kinderen en senioren in huisveste. Heel Italië kon van dit gebeuren meesmullen via de televisie.

Hoewel deze video in het Italiaans is, geeft het een mooi inkijkje in Bosso’s voormalige villa – en wat de stichting Fantasia er mee gedaan heeft.

Wereldwijd vertakt

Het ter beschikking stellen van maffiabezit aan het publiek ligt in het verlengde van de ‘pluk-ze’ wetgeving die Italië hanteert ten aanzien van de maffia. Hoe de maffia het beste in de portemonnee geraakt kan worden, wordt binnen Italië onder meer onderzocht door Gian Guido Nobili. Nobili geeft op diverse Italiaanse universiteiten les over het bestrijden van de Italiaanse misdaadsyndicaten, waaronder aan de Rechtenfaculteit van de Università degli studi di Modena e Reggio Emilia (UNIMORE). Maar zijn belangrijkste functie is dat van hoofd van de onderzoeksunit criminologie van de sectie Stedelijke Veiligheid en Preventie van Georganiseerde Criminaliteit van de politie in Emilio-Romagna.

Deze regio ligt in het zuiden van Noord-Italië en omvat onder meer de steden Bologna en Parma. Het gebied met vier miljoen inwoners doet qua ontwikkelingsniveau en levensstandaard niet onder voor de Noord-Europese landen. In de jaren negentig deed de georganiseerde misdaad echter zijn intrede in deze regio, wat tot vele sociale problemen leidde. Tot die tijd werd de maffia gezien als het probleem van het arme zuiden van Italië. Inmiddels zijn de van oorsprong Italiaanse criminele netwerken ook wereldwijk vertakt.

Gian Guido Nobili.
Gian Guido Nobili

Door de netwerken van de maffia en andere misdaadsyndicaten en hun activiteiten zo systematisch mogelijk te analyseren en te kijken naar effectieve misdaadbestrijding elders, probeert Nobili met nieuwe werkwijzen de georganiseerde misdaad in zijn regio te ondermijnen. In dit interview vertelt hij hoe de maffia zich vanuit het zuiden verspreidde over heel Italië, hoe wetgeving ze tegen probeert te houden en waarom het afpakken van bezit zo belangrijk is in de strijd tegen de maffia.

We kennen allemaal de film The Godfather, maar welke vorm heeft de maffia tegenwoordig?

“De maffia klinkt als een homogene organisatie, maar wij Italianen spreken van ’maffia’s’. Georganiseerde misdaadorganisaties verschillen onderling sterk van elkaar. Wel zijn er drie traditionele stromingen, met ieder een eigen organisatievorm.”

De Siciliaanse maffia verklaarde de oorlog aan de staat en doodde onder meer de populaire onderzoeksrechter Giovanni Falcone in mei 1992. Toch konden ze niet meer stoppen wat hij al in gang had gezet, samen met zijn (tevens vermoordde) collega Paolo Borsellino. Mede dankzij hun follow the money-technieken werden er duizenden maffialeden opgepakt. Na een emotionele speech van de weduwe van een gedode lijfwacht van Falcone, gaven bovendien diverse maffialeden en helpers gehoor aan de oproep van de politie om zich aan te geven onder gunstige voorwaarden.

“De hiërarchisch gestructureerde Cosa Nostra in Sicilië was in de jaren zeventig en tachtig op zijn sterkst. Een belangrijke activiteit was de productie van heroïne voor de Verenigde Staten. Zij vermoordden onderzoeksrechters, politici en hoge politiefunctionarissen tot op de hoogste niveaus. Door die harde aanvallen op de overheid, leek Cosa Nostra onoverwinnelijk, maar uiteindelijk wist de staat haar toch terug te dringen.”

“De maffiaorganisatie Ndrangheta vindt haar oorsprong in Calabrië, de zuidwestelijke punt van de laars van Italië. Zij wordt bijeengehouden door familieverbanden, bleef lang onder de radar van de media-aandacht, maar geldt inmiddels als een van de gevaarlijkste misdaadorganisaties van Europa.”

“De Camorra in Napels houdt zich voornamelijk bezig met afpersing, drugshandel, mensenhandel en het witwassen van geld. Deze organisatie is horizontaal georganiseerd, in tegenstelling tot de andere maffiaorganisaties die een piramidestructuur hebben.”

Hoe werd de maffia van een typisch zuidelijk fenomeen ook een probleem in Noord-Italië?

“In de jaren zestig was er in Italië een massale binnenlandse migratiestroom vanuit het zuiden naar het noorden. Miljoenen mensen kwamen werk zoeken. Geen wonder, want Noord-Italië heeft een hoger niveau van onderwijs, industrialisatie en werkgelegenheid dan het verpauperde zuiden – waar noordelingen dan soms ook op neerkijken.”

De wortels van de Siciliaanse maffia liggen onder meer in het plaatsje Corleone. Maar vandaaruit vertakte de organisatie zich steeds verder noordwaarts, om uiteindelijk internationaal te gaan.

“De nationale overheid maakte de fout om te veronderstellen dat de maffia in het welvarender noorden geen wortel zou kunnen schieten. Echter, de migratie was zo massaal, dat de maffiabazen de structuren vanuit het zuiden opnieuw konden opbouwen in Noord-Italië.”

Hoe kregen de maffiabazen dan voet aan de grond?

“Het begon met pizzo, het afpersen van de immigranten, die al wisten hoe gevaarlijk een maffiabaas was. Wie naar de politie zou gaan, bracht zijn familie in het zuiden in gevaar. Afpersing is een typische maffiapraktijk en een die niet alleen plaats vindt voor het geld, maar ook als machtsmiddel. In economisch opzicht levert het namelijk helemaal niet zoveel op, maar je toont ermee aan dat jij het in jouw territorium voor het zeggen hebt. Drugshandel vormt de belangrijkste inkomstenbron. Maffiosi willen liever niet moorden of al te veel geweld gebruiken. Ze willen op een snelle manier veel geld verdienen en wensen geen weerstand vanuit het volk en de staat. Daarom kopen ze mensen om in hoge overheidsfuncties en op andere sleutelposities.”

“Dat is erg succesvol gebleken. In het noorden van Italië is de maffia inmiddels geïnfiltreerd in ondernemingen. Met name in de bouwsector. Uomini cerniera, ritsmannen, verbinden de legale en illegale activiteiten. Denk hier bijvoorbeeld aan advocaten, notarissen, bankiers en journalisten. Witte boorden die corrupte zaken regelen voor smeergeld, spelen dus een sleutelrol. Dankzij hun expertise is de afpersing van ondernemers geavanceerder geworden. In plaats van domweg een zaak binnen te lopen en beschermingsgeld te eisen, stelt de maffia nu andere eisen. Ze dwingen ondernemers om zaken met hen te doen: jouw bouwbedrijf moet cement kopen bij mijn bedrijf. Maar soms vinden bedrijven het zelf ook niet erg om de maffia te ondersteunen.”

Kun je een voorbeeld geven van die ondermijnende criminaliteit tussen maffia en bedrijven?

“Het opruimen van industrieel, chemisch of nucleair afval. Voor een bedrijf dat op een goedkope ‘legale’ manier van zijn afval, waaronder bijvoorbeeld chemische stoffen, af wil komen, is het fijn zaken doen met de maffia. De maffiaclans laten via een zogenaamd echt afvalbedrijf het stiekem dumpen en het probleem is opgelost. Door de illegale afvaldump en afvalverbranding rondom Napels, overlijden er echter veel burgers aan kanker. De laatste jaren doen ook bedrijven uit verschillende Noord-Europese landen graag zaken met de maffia, zo blijkt uit onderzoek.”

Zoals onderzoeksjournalist Wilfried Koomen in deze documentaire laat zien, hebben niet alleen Italianen last van de illegale afvaldump in hun land – of zijn daar verantwoordelijk voor. De maffia dumpt het afval onder meer in rivieren en in landbouwakkers. Op de vervuilde grond worden groenten voor de Nederlandse markt gekweekt. De Rotterdamse haven speelt vervolgens een sleutelrol in de verspreiding van de groeten en het vervoer van de chemische stoffen. Van de 12 miljoen containers per jaar, worden er volgens Koomen slechts enkele honderden gecontroleerd.

Wat had de Italiaanse overheid anders kunnen doen in de aanpak van de maffia?

“Achteraf bezien was het een inschattingsfout dat de Italiaanse regering maffiabazen, vooral in de jaren tachtig en negentig, behandelde als gewone criminelen. Gevangenschap biedt hen status. Families besloten onderling wie het zich het beste kon veroorloven om een aantal jaren in de gevangenis door te brengen. Die familieleden werden vervolgens ondersteund met maffiageld.”

“Inmiddels hebben we geleerd dat er niets onaanvaardbaarder is voor maffiosi dan hun bezittingen te verliezen. Als je hun geld bevriest, dan kunnen de criminelen de families van gevangenen bovendien niet meer bijstaan. En ze kunnen bepaalde illegale activiteiten niet ontplooien of hun bendes bewapenen. Dit nieuwe beleid frustreert ze zichtbaar. De maffiosi in het zuiden slopen hun appartement nog liever dan dat het wordt afgepakt en gebruikt voor sociale doeleinden.”

Deze auto heeft aan de bestuurderskant inkepingen van kogelgaten. Mocht dat inderdaad betekenen dat het een auto van de maffia is, zoals de fotograaf meende, dat is het onwaarschijnlijk dat de eigenaar hem kan houden als hij wordt aangehouden. Om de maffia het hoofd te bieden, mag de Italiaanse justitie onder de Pio-la-Torrewet zonder pardon bezittingen van (gearresteerde) maffiosi in beslag nemen. En zelfs van personen die alleen maar verdacht worden van banden met de maffia.

Hoe kunnen politie en overheid de maffia preventief frustreren?

“We investeren enorm in onderwijs, want jongeren moeten beseffen dat de maffia niet alleen een probleem is van het zuiden. We moeten af van het clichébeeld dat je in films ziet, want dat is te romantisch. De maffia kan ook op jouw kantoor opdoemen met een zakelijk voorstel.”

“Daarnaast doen we zoveel mogelijk onderzoek naar het opereren van de misdaadclans. Dat geeft je een beeld van wie het risico loopt om te infiltreren in welke criminele activiteiten. Ook trainen we professionals uit beroepsgroepen die een relatief groot risico lopen om betrokken te raken bij de maffia om ze zo alerter en weerbaarder te maken.”

“Hierbij vormen follow-the-money-zoekstrategieën een belangrijke leidraad voor actie. In onze regio is bijvoorbeeld de bouwsector een deur naar de formele economie en de distributie van goederen. Je kunt ook van alles doen op gebied van controle. Zo hebben wij een lijst opgesteld van bonafide bouwbedrijven. Deze lijsten willen we ook maken voor andere branches. Ook burgers kunnen daarin opzoeken wie betrouwbaar is als ze hun huis willen laten verbouwen. Lastig hieraan is wel dat de criminelen vaak onderaannemers zijn, zij gaan dan een relatie aan met een ‘schoon’ bedrijf. En we gebruiken afgepakt bezit zoals huizen voor sociale doeleinden. Villa Berceto is daar een mooi en inmiddels bekend voorbeeld van.”

Wat maakt het zo’n goed praktijkvoorbeeld in Italië?

“Het is een positieve handreiking naar de gemeenschap. Vincenzo Busso was een machtig man. Met zijn grote villa hoog in het koude berglandschap, straalde hij uit dat hij er warmpjes bijzat, met een fenomenaal uitzicht en de optie water uit de Golf van Napels te importeren voor zijn zwembad. De inbeslagname van zijn paleisje toont aan dat de maffia niet onoverwinnelijk is. Overheidsinstellingen kunnen hun goederen afnemen en aan de gemeenschap geven. Dat geeft een andere betekenis aan cosa nostra, onze zaak. Door terug te geven wat de misdaadsyndicaten de burgers ontnomen hebben, krijgt de samenleving ook weer haar vertrouwen terug. Daarom moeten de Italiaanse politie en justitie dit blijven doen.”

Dit artikel is een bewerkte versie van een eerder verschenen interview met Nobili in de Secondant, het tijdschrift van het Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid (CCV). Een deel van de vragen werd geopperd door Nederlandse criminologen en andere betrokkenen bij misdaadbestrijding die Guido Nobili ook konden ontmoeten tijdens een speciale netwerkdag grote steden in Tilburg die het CCV organiseerde.

Dit artikel is een publicatie van Secondant.
© Secondant, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 03 mei 2017

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.