Je leest:

Kwik aan boord!

Kwik aan boord!

Auteur: | 15 september 2011

Kwik. Het wordt niet vaak aangetroffen bij archeologische onderzoeken. Toch is deze druppel kwik één van de 33.000 vondsten in het Nationaal Scheepsarcheologisch Depot.

De druppel is afkomstig uit scheepswrak Aanloop Molengat, een wrak dat nu onderzocht wordt in het kader van het NWO-Odysseeproject Wrak Aanloop Molengat. Analyse en presentatie van de eerste onderwateropgraving in de Noordzee. In dit scheepswrak zijn vele halffabricaten gevonden, waaronder smeedijzeren staven, blokken lood, tinrollen, pakketten met runderhuiden, lappen textiel, ivoor, maar ook eindproducten zoals kisten met kanonskogels, loden musketkogels, spelden, en dus ook kwik. Kwik is het enige metaal dat vloeibaar is (het stolt pas bij -38,87 graden Celcius), óók onder water! Bij de opgraving van Aanloop Molengat kwamen de duikende archeologen regelmatig druppels kwik op de zeebodem tegen, heen en weer rollend in de stroming. Enkele druppels werden tijdens het onderzoek geborgen.

Druppel kwik uit het 17e eeuwse wrak Aanloop Molengat
Nationaal Scheepsarcheologisch Depot van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Vervoer van kwik in de zeventiende eeuw

Kwik is een zwaar metaal en lastig te vervoeren. Er werd in de zeventiende eeuw geëxperimenteerd met de opslag en het vervoer van kwik in varkensblazen, glazen flessen en steengoed kruiken. In Aanloop Molengat zijn geen steengoed scherven gevonden, maar wel loden dopjes van glazen flessen. De dopjes zijn door Bertil van Os, senior onderzoeker anorganische materialen van de RCE, gemeten met een handheld XRF, om te bepalen of er een verhoogde hoeveelheid kwik aanwezig is. Een XRF meet de exacte samenstelling van objecten. De metingen tonen aan dat in en op de loden doppen geen kwik aanwezig is, maar wel in de hals of kraag van de glasresten in de dop. We kunnen voorzichtig concluderen dat het kwik is vervoerd in glazen flesjes met deze loden doppen. Het was dus geen visserslatijn van de oude Texelse visserman die in de haven, onder het genot van een biertje, vertelde dat hij vele jaren terug in de buurt van het ‘kwikwrak’ glazen buisjes opviste, gevuld met kwik en omwikkeld met touw!

‘As mad as a hatter’

Kwik werd in de 17e eeuw onder andere toegepast in thermometers en barometers, bij het maken van spiegels en voor medicinale doeleinden, zoals de behandeling van syfilis. Het kwik (mercury in het Engels) gaf bij deze laatste toepassing aanleiding tot de woordspeling: “Een nacht in de armen van Venus leidt tot een leven op Mercurius”. Voor ‘genezing’ diende men het kwik via de mond in te nemen, op de huid te wrijven of te injecteren.

De gekke hoedenmaker uit Alice in Wonderland.
wikicommons

Ook werd kwik gebruikt bij het maken van vilten hoeden. Dierenhuiden werden in een bad van kwik-nitraat gelegd, waardoor de stugge haren soepel werden. De hoedenmakers hadden de reputatie van dronkenlappen: ze trilden, praatten met dubbele tong en hadden stemmingswisselingen. Het werd echter allemaal veroorzaakt door de ingeademde kwikdamp, die onherstelbare schade veroorzaakte aan hersenen, zenuwstelsel, lever en nieren. In Engeland ontstond de uitdrukking ‘as mad as a hatter’, in Nederland werd het de ‘hoedenmakersziekte’ genoemd.

De wrakvondsten en de documentatie van het onderzoek bevinden zich in het Nationaal Scheepsarcheologisch Depot van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.

Dit artikel is een publicatie van Nationaal Scheepsarcheologisch Depot van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.
© Nationaal Scheepsarcheologisch Depot van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 15 september 2011

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.