19 juli 2018

De kunstgraskorrels houden de gemoederen nog steeds bezig. Nieuw onderzoek van het RIVM laat zien dat er stoffen uit de korrels naar de directe omgeving lekken en dat de normen voor bodem en waterbodem hiermee worden overschreden. Het RIVM beveelt maatregelen aan om verspreiding van de korrels te voorkomen. We volgen de korrels al langer.

Je leest:

Kunstgraskorrels: goed onderzoek ontbreekt

Kunstgraskorrels: goed onderzoek ontbreekt

Lekkage uit rubbergranulaat leidt tot verhoogde concentraties zink, kobalt en minerale oliën in bodems rond sportvelden

Auteur: | 20 oktober 2016

“Kunstgraskorrels op sportvelden houden de gemoederen bezig; eerder schreef ik er ook al over. Nieuw onderzoek van het RIVM laat nu zien dat er wel degelijk stoffen uit de korrels naar de directe omgeving lekken en dat de normen voor bodem en waterbodem hiermee worden overschreden. Het RIVM beveelt maatregelen aan om verspreiding van de korrels te voorkomen.”

Nieuw onderzoek RIVM: maar kunstgraskorrels belasten wel het milieu

Op 3 juli 2018 publiceert het RIVM de resultaten van metingen bij 10 sportvelden waar rubbergranulaat is gebruikt, de ‘kunstgraskorrels’ die zijn gemaakt van vermalen, afgedankte autobanden. Uit de metingen blijkt dat op meerdere locaties in de directe omgeving van de velden de concentraties zink, kobalt en minerale oliën zijn verhoogd en de normen voor voor bodem en waterbodem overschrijden. Volgens het RIVM is er geen direct gevaar voor de gezondheid van bijvoorbeeld spelende kinderen en huisdieren, maar omdat de vervuilingen zich kunnen ophopen in waterbodems (bagger, slib) bestaat er wel kans op schadelijke effecten voor het milieu op langere termijn. Het RIVM beveelt daarom maatregelen aan om verspreiding van de korrels van sportvelden naar de directe omgeving te voorkomen, zodat ook lekkage en verspreiding van stoffen uit de korrels naar het milieu wordt tegengegaan.

NEMO Kennislink volgt de discussie over de kunstgraskorrels en schreef in 2016 onderstaand artikel, gevolgd door een update in 2017

Update:Kunstgraskorrels lijken veilig

Op 10 oktober 2017 vertelden onderzoekers in de uitzending van Zembla dat kunstgrasvelden de grond eronder en het grondwater eromheen flink vervuilen. Het RIVM waarschuwde in al in 2007 over het milieurisico, maar hier werd toen niet veel mee gedaan. De sanering kost gemeenten veel extra geld. NEMO Kennislink schreef al eerder over de commotie rond de kunststofkorrels.

Het afgelopen weekend werd er op bijna elk kunstgrasveld in Nederland over gediscussieerd: de rubberkorrels tussen de sprietjes. Sinds experts op 5 oktober 2016 in het tv-programma Zembla vertelden dat ze gevaarlijk kunnen zijn voor de gezondheid van kinderen, besloten al veel sportclubs om niet meer op deze kunstgrasvelden te spelen. Maar wat is nou eigenlijk het gevaar van die korrels?

Kunstgress
Deze kleine korreltjes vormen volgens wetenschappers misschien wel een groot gevaar.

Geen direct verband

In de Verenigde Staten en Groot Brittannië lijken keepers die op kunstgrasvelden met rubberkorrels spelen vaker lymfekanker en leukemie te krijgen. Die korrels maken fabrikanten van oude en versleten autobanden. Dit rubber bevat kankerverwekkende stoffen waaronder polycyclische aromatisch koolwaterstoffen (PAK’s). Deze PAK’s zorgen volgens enkele onderzoekers voor deze problemen, maar dat verband moet nog worden bewezen. “PAK’s veroorzaken zover we nu weten andere types kanker, dus ik zie het verband niet direct”, vertelt Martin van den Berg, hoogleraar toxicologie aan de Universiteit Utrecht. “Maar dat maakt de korrels ook niet meteen veilig omdat er nog veel meer stoffen in zitten die schadelijk zijn voor de gezondheid.”

800px tire tread
Deze band maal je tot kleine stukjes om de korrels in handen te krijgen.

De bezorgdheid van Van den Berg komt vooral door het gebrek aan goed onderzoek naar deze kunststofkorrels. “Het RIVM heeft jarenlang volgehouden dat deze korrels veilig zijn, maar het onderzoek waarop ze dat baseren kent veel beperkingen”, vertelt Van den Berg. De wetenschappers van het oorspronkelijke onderzoek maten één afbraakproduct van PAK’s in de urine van zeven volwassen voetballers, waarvan er maar vier goed bruikbaar waren. Ze concludeerden hieruit dat de sporters op een kunstgrasveld niet significant meer PAK’s binnenkregen dan anderen in het dagelijks leven. “Een studie met maar zeven proefpersonen of minder kun je niet serieus als belangrijkste uitgangspunt nemen”, zegt Van den Berg. “Bovendien reageren kinderen vaak anders op dit soort stoffen dan volwassenen.”

Harald Wychgel, woordvoerder bij het RIVM, is het eigenlijk wel met Van den Berg eens: “Wij kenden destijds ook de beperkingen van het INDUSTOX-onderzoek. Maar we bekeken toen nog veel meer onderzoeken, die te maken hadden met allerlei veiligheidsaspecten van de rubberkorrels.” In de uiteindelijke aanbevelingsbrief aan het ministerie – die je terug kunt vinden op de website van het RIVM – heeft het instituut de tekortkomingen genoemd, maar het ministerie heeft daar niks mee gedaan.

Luchtmetingen boven kunstgrasvelden

Ondanks alle ophef lijkt het recyclen van autobanden voor dit soort kunstgrasvelden in principe een goed idee, omdat je anders met stapels oud rubber blijft zitten. Bovendien maakt rubber spullen niet meteen gevaarlijk; het zit in veel meer consumentenproducten. “Het probleem is dat de overheid deze rubberkorrels niet als consumentenproduct ziet”, vertelt Van den Berg. “Ze stellen dus geen veilige norm aan de stoffen die in die korrels mogen zitten.” In andere rubber consumentenproducten voor volwassenen mag sinds eind 2015 maar maximaal één milligram PAK’s per kilo rubber zitten, voor kinderen slechts 0,5 milligram PAK’s per kilo. In de korrels op het kunstgras meten de onderzoekers PAK-gehaltes van tien tot wel honderd keer zo hoog als die norm.

Dat deze PAK’s in het rubber zitten, wil natuurlijk nog niet direct zeggen dat de korrels een gevaar opleveren. Heel veel producten bevatten in theorie gevaarlijke verbindingen, maar zolang die stoffen in het materiaal blijven zitten merk je er niets van. Pas als we de stoffen inademen, inslikken of opnemen via onze huid, kunnen er problemen ontstaan.

In het geval van PAK’s lijkt inademing niet direct een gevaar. Er bestaan wel PAK’s die uit het rubber verdampen, maar dat vormt hier niet zozeer een probleem. Bij luchtmetingen boven kunstgrasvelden in Italië en in andere landen zagen wetenschappers geen afwijkende waardes ten opzichte van normale luchtvervuiling. “In Nederland is het bovendien nog kouder en waait het meer, dus zullen de PAK’s hier nog minder lang boven het veld blijven hangen”, licht Van den Berg toe. Wel dringen de PAK’s soms via de huid ons lichaam binnen. Bij voetballers die in hun korte broek slidings maken, gebeurt dat vaak via de zwarte strepen vol PAK’s op hun huid.

Van den Berg maakt zich daarnaast zorgen om het inslikken van de bolletjes met deze PAK’s. “Als honderden voetbalschoenen over die korrels rennen, breken ze in steeds kleinere stukjes”, vertelt de toxicoloog. “Door het rennen stuiven de minuscule stukjes omhoog en komen ze zo in het lichaam van de voetballers terecht.” Eenmaal in het lichaam breken enzymen de meeste PAK’s af tot ongevaarlijke stoffen, maar dit gaat niet altijd goed. Af en toe gaat die omzetting van een aantal PAK’s toxicologisch te ver en krijgen ze meerdere zuurstofatomen ingebouwd, waardoor ze erg reactief reageren met ons DNA en dit heeft kanker als gevolg.

Wat zijn PAK’s?

PAK staat voor polycyclische aromatische koolwaterstoffen. Dit is de scheikundige naam voor stoffen die meerdere benzeenringen bevatten en bestaan uit (voornamelijk) waterstof en koolstof. Niet alle PAK’s zijn schadelijk voor mens of milieu, maar voor de zekerheid vermijden we ze zo veel mogelijk. PAK’s ontstaan door dieselmotoren, en als je je eten laat verbranden zitten ze in het zwarte gedeelte van je verbrande voedsel. Daarom kun je verbrand voedsel beter niet opeten.

464px rubrene
Rubrene is een van de PAK’s die we terug kunnen vinden in rubber.

Fijnstof

Afgelopen week kwamen ook de rubberen stoeptegels uit speeltuinen in opspraak omdat ze dezelfde grondstof hebben als de korrels. Maar ook in dit geval bestaat er met name voor kinderen een sterk tekort aan wetenschappelijke en toxicologisch informatie voor het gevaar van de tegels. Daarnaast maken sommige mensen zich door al dit gedoe zorgen over PAK’s in de lucht bij de snelweg. Of dat nou echt schade oplevert, kan Van den Berg niet zeggen. “We weten dat de lucht in Nederland op sommige plekken te veel fijnstof bevat. Dat bevat mogelijk ook PAK’s die van autobanden komen, maar de hoeveelheid weet ik niet precies.”

Inmiddels heeft minister Schippers het RIVM opdracht gegeven om opnieuw onderzoek te doen naar de korrels, en deze keer op grotere schaal. Wychgel: “We kijken niet alleen naar de literatuur, maar nemen ook monsters van verschillende kunstgrasvelden.” De uitkomsten van het onderzoek verschijnen eind dit jaar. Tot die tijd pleit Van den Berg ervoor om de korrels voor de zekerheid zo min mogelijk te gebruiken door kinderen en keepers. “We weten niet zeker of de korrels echt kanker veroorzaken, daarvoor dienen we nog heel lang onderzoek te doen. Maar we moeten het zekere voor het onzekere nemen. Het gehalte PAK’s in die korrels kan ongezond hoog zijn.” Wychgel blijft nog steeds overtuigd dat je op dit moment nog met een gerust hard kan blijven sporten: “Voor zover wij weten is er nu geen enkel hard wetenschappelijk bewijs dat de korrels schadelijk zijn.”

Speel jij nog op kunstgras?

Opmerkingen en toelichtingen kun je in de reacties kwijt.

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 20 oktober 2016

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.