Je leest:

Kunstenaars eren de suikertechnologie

Kunstenaars eren de suikertechnologie

Auteur: | 18 september 2002

Vandaag, 18 september, begint de bietencampagne. In de suikerfabrieken van Dinteloord en Groningen gaat de verwerking van de eerste suikerbieten van dit jaar van start. De biologisch geteelde bieten hebben in de fabriek in Dinteloord de eerste twee dagen van het jaar voorrang.

De productie van suiker uit bieten is een bewerkelijk proces. De aangevoerde bieten worden eerst met water gewassen en de schone bieten worden in reepjes gesneden. Hieruit wordt met warm water de basissuiker gehaald. Dit ruwsap heeft een suikerconcentratie van vijftien procent, maar wordt gezuiverd tot dunsap, met behulp van kalk en koolzuurgas. Het dunsap wordt door verdamping uiteindelijk diksap met ongeveer zeventig procent suiker.

In ‘kookpannen’ wordt met stoom tenslotte zoveel water verdampt dat een verzadigde oplossing wordt verkregen. Vervolgens wordt het kristallisatieproces gestart door het doseren van fijne suikerkristallen dat als entmateriaal dient. Door steeds meer water te verdampen groeien deze suikerkristallen uiteindelijk tot de gewenste grootte. Met centrifuges worden de suikerkristallen afgescheiden van de vloeistof (stroop) en na droging in grote silo’s opgeslagen.

Van biet naar suiker. Een modeltekening van het proces. Klik op de tekening voor een grotere schaal en een index. Klik op de afbeelding voor een grotere versie

Tot en met 29 september is in de oude suikerfabriek van Halfweg, tussen Amsterdam en Haarlem de tentoonstelling Van IJ tot Zee 02 te zien. Een ode aan de oude suikerfabriek. ‘Suikerleidingen, reanimatie van de Suikerfabriek’, is de titel van de werktentoonstelling van de Cookery Club, één van de deelnemers.

De gedeeltelijk ontmantelde Suikerfabriek wordt voor de laatste keer in gebruik genomen door de suikerkunstenaars Liz Chute en Sander Dikstra. Ooit stroomden duizenden liters suikerstroop door de leidingen naar grote raffineerovens. Chute en Dikstra brengen verdwenen leidingen terug met geblazen en gegoten suikerwerk. De leidingen zijn afgietsels van de oorspronkelijke stalen leidingstelsels en vormen een herinnering aan de fabriek die er ooit was.

The Cookery Club, Liz Chute en Sander Dikstra, met suikerwerk voor de productie van leidingen die de suikerfabriek tijdelijk nieuw leven geeft.

De suikerfabriek in Halfweg was sinds 1865 in gebruik als suikerfabriek. In het eerste jaar werd er 900.000 kg suiker en stroop gemaakt. In 1897 was de eerste grote uitbreiding van de fabriek. Met de komst van de Centrale Suikermaatschappij (CSM) die het beheer van de in totaal 13 particuliere fabrieken en raffinaderijen in één hand bracht, groeide het bedrijf nog eens. De Suikerfabriek in Halfweg is tot 1991 productief geweest.

De Agrarische Dienst van Suiker Unie verwacht dit jaar een gemiddelde opbrengst per hectare van zestig ton. Dit is ongeveer tien procent hoger dan in 2001, terwijl er toch 160 hectaren mindere suikerbieten zijn gepoot dan vorig jaar. Rond 20 december dit jaar zal ongeveer 670.000 ton suiker zijn geproduceerd uit vier miljoen ton suikerbieten.

Op 8 mei 1862 werd op deze plek het Huis Zwanenburg verhuurd om er een Suikerfabriek te vestigen. Nu, honderdveertig jaar later is het een tijdelijk onderkomen voor zeven kunstenaars. De suikerfabriek is ook te bezichtigen.

Van riet naar biet

De Indiërs wisten als eersten gekristalliseerde suiker uit suikerriet te halen. Hiervoor persten ze sap uit suikerriet en kookten dat vervolgens in tot een bruine, zachte stroop, die later uitkristalliseerde tot suiker. Als het Romeinse rijk zich naar het Oosten uitbreidt, ontstaat er een levendige handel in suikerriet met China. Ook Perzië maakt er kennis mee. Het lukt de Perzen rietsuikersap met melk te zuiveren, waardoor het product lijkt op de ruwe rietsuiker zoals wij die kennen.

In 1747 ontdekt een Berlijnse scheikundige dat in bieten dezelfde suiker voorkomt als in suikerriet. Door bieten te kweken met een zeer hoog suikergehalte en een techniek te ontwikkelen om met water suiker aan de biet te onttrekken, kan de gehele suikerproductie in eigen land plaatsvinden. Rond 1800 lukt het een bietsuikerfabriek in Silezië om uit 2570 kilo bieten bijna 68 kilo ruwsuiker te bereiden.

Landen zijn niet langer afhankelijk van de kostbare rietsuikerproductie. In Duitsland en Oostenrijk verrijzen de eerste suikerfabriekjes. In heel Europa gaan boeren suikerbieten verbouwen. Nieuwe rassen ‘beetwortelen’ krijgen een steeds hoger suikergehalte.

Dit artikel is een publicatie van Marco van Kerkhoven.
© Marco van Kerkhoven, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 18 september 2002
NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.