Je leest:

Kraamkamers van het koraal

Kraamkamers van het koraal

Auteur: | 4 juli 2007

Mangrovebossen en zeegrasvelden zijn voor levensbelang voor het koraal. Dat ontdekte marien bioloog Martijn Dorenbosch, die voor zijn promotieonderzoek meer dan 1600 duiken maakte op de mooiste plekken.

Waarom zegt iemand zijn baan op in het vertrouwde Nederland en neemt het vliegtuig richting Oost Afrika waar het verzengend heet is en het gonst van de malariamuggen? Om daar vervolgens keer na keer opgelicht te worden en op een misselijk makende zee uur na uur in een gammel bootje door te brengen? Tja, daar moet ik altijd even over nadenken als iemand me vraagt wat ik nu precies in Afrika gedaan heb.

Snappers: deze macho’s van het open water groeien op tussen de wortels van het mangrovebossen Foto: Martijn Dorenbosch

Vanaf 2002 tot en met 2006 heb ik aan een promotie onderzoek gewerkt naar koraalrifvissen in Oost Afrika, hetgeen afgelopen 3 juli heeft geleid tot het verkrijgen van de titel van doctor in de biologie aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Een hele mond vol, maar wat heb ik nu dan gedaan?

Kleurrijke vissen

Al jaren lang denken marien biologen dat zeegrasvelden en mangroves als belangrijke kraamkamers voor koraalvissen functioneren. Hierbij wordt gedacht dat de baby vissen tussen de veilige zeegrasbladeren en mangrovetakken opgroeien, terwijl de grote volwassen vissen op het koraalrif leven. Zoals zo vaak met een wetenschappelijke theorie was dit echter nog nooit bewezen, biologen weten dan ook eigenlijk niet hoe belangrijk zeegrasvelden en mangrovebossen voor vissen op het koraalrif zijn.

Foto: Martijn Dorenbosch

Ik heb tijdens mijn onderzoek proberen aan te tonen dat veel van de kleurrijke vissen die op het koraalrif leven inderdaad tijdens hun kinderjaren afhankelijk zijn van de aanwezigheid van deze zeegrasvelden en mangrovebossen. En dit is deels gelukt, bijna de helft van alle soorten vissen die op een koraalrif leven maken als babyvisje veelvuldig gebruik van zeegrasvelden en mangroves als kinderkamer. Sterker nog, veel van deze vissen kunnen zelfs niet leven zonder deze kinderkamers. Zeegrasvelden en mangroves zijn dus een belangrijke bron van vissen op het koraalrif.

Octopussen zijn de kameleons van het water en passen zich aan aan de omgeving. Foto: Martijn Dorenbosch

Hoe onderzoek je zoiets? Makkelijk zat, ga met duikapparatuur op een Oost Afrikaans koraalrif onderwater kijken welke soorten vis daar voorkomen. Met dezelfde duikapparatuur kijk je vervolgens van welke van deze vissoorten babyvisjes in zeegrasvelden en mangroves voorkomen. Een simpel rekensommetje vertelt je dan welke soorten in welke mate zeegrasvelden en mangroves als kinderkamer gebruiken.

Foto: Martijn Dorenbosch

Slaperige kapitein

De praktijk blijkt anders. Allereerst praten alle personen in Oost Afrika die je met een boot naar een koraalrif kunnen brengen een brabbeltaaltje waar je niets van verstaat. Dus dan moet je eerst hun Swahili leren spreken. Als je ze verstaat blijkt dat je ongeveer 100 keer te veel moet betalen om met een boot naar een koraalrif te mogen varen. Nu is het geld daar ongeveer evenveel waard als ons toiletpapier, maar toch, een onderzoeksbudget van een Nederlandse onderzoeker is zeer beperkt. Dan blijkt dat de lokale Afrikanen zeer behendig zijn in het vangen van je onderzoeksvissen.

Voor ons een exclusieve duikvakantie, voor Afrikanen dagelijks eten. Koraalvissen en hamerhaaien op de vismarkt. Foto: Martijn Dorenbosch

Een bezoekje aan een lokale vismarkt levert naast een hoop bloed, vliegen en onvergetelijjke rottende vislucht, een heel spectrum aan koraalvissen op, zelfs haaien. De meeste vissen zijn dus opgegeten, en je moet heel wat moeite doen om op een plaats te komen waar nog voldoende vis zit om te onderzoeken. Na heel wat gezoek heb je eindelijk toch een kapitein gevonden die deze koraalriffen kent. Als hij zich dan niet een dag verslaapt ben je na veel Swahili gepraat eindelijk op de onderzoeksplek. Dan moet de zee nog rustig genoeg zijn om te kunnen duiken. Ik wist niet dat de golven aan de Oost Afrikaanse kust drie meter hoog kunnen zijn en het zeewater kan stromen als een Zwitserse bergbeek…

De Regenboogpapegaaivis, een grasmaaier van meer dan een meter vreet de algen van het koraal af. Foto: Martijn Dorenbosch

Walvishaai

Na een portie lef ben je dan toch onderwater. Dan weet je weer snel waarom je die vertrouwde baan in Nederland hebt opgezegd. Onderwater is het adembenemend, koraal zover je kunt kijken met honderden vissen waarvan de één er nog vreemder uitziet dan de andere, olifantsvissen, knorvissen, vleermuisvissen, papegaaivissen enz. De koppeling tussen zeegrasvelden, mangroves en koraalrif is meteen duidelijk. Op het rif zie je grote groepen regenboog papegaaivissen, bakbeesten van 120 cm lang die als grote grasmaaiers de algen van koralen en stenen afvreten. De 4 cm grote baby’s heb je een dag eerder tussen de mangrove takken een paar kilometer verderop gezien. Dat is pas ‘hardcore’ ecologie.

Deze baby papegaaivisjes leven beschut tussen het zeegras. Foto: Martijn Dorenbosch

En dan nog de onverwachte ‘ontmoetingen’, een groep dolfijnen die eens komt kijken wat je nu precies met die vissen onderwater aan het doen bent. Of een octopus die met zijn tentakels je onderwater potlood steelt dat je vervolgens uit zijn schuilplaats moet peuteren. Anemoonvissen komen snel uit hun veilige anemoon waarin ze wonen om snel even in je vingers te bijten. Dit deed ook een trekkersvis, die had een nest op een plek waar ik vissen aan tellen was. Hij weet keurig de plekjes onbedekte huid te vinden waarin hij dan zijn 1 cm lange tanden in zet. Soms moet je een meter opzij omdat er zo’n grote haarkwal met giftige tentakels precies jouw op zijn pad heeft gekozen. Ik ben ook regelmatig schildpadden onderwater tegengekomen, die lagen letterlijk te slapen op het koraal. Op een avond ergens bij volle maan blijken de koralen zich opeens massaal voort te planten, je zwemt dan in een sterrenhemel van eitjes en zaad, alles begint klein, zelfs zo’n eeuwenoud koraalblok. En als er een schaduw van een walvishaai van 6 meter lang over je heen valt, blijkt dat er ook hele grote vreemde beesten in de oceaan leven.

De grootste groepsorgie op aarde: als op toverslag spuiten alle koraalblokken tegelijk sperma en eieren in het water. Foto: Martijn Dorenbosch

Uiteindelijk, na twee keer malaria en tig etterende ontstekingen later, kan ik zeggen dat een groot deel van de vissen die de lokale Afrikanen voor hun voedsel vangen, in zeegrassen en mangroves opgroeien. Deze gebieden worden in een rap tempo vernietigd. Willen de vissers in de toekomst kunnen blijven vissen dan moeten deze gebieden snel beschermd worden.

Dit artikel is een publicatie van Explore Magazine.
© Explore Magazine, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 04 juli 2007

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.