Je leest:

Komt de Iraanse lente eraan?

Komt de Iraanse lente eraan?

Mensenrechten in Iran: beter of slechter?

Auteur: | 28 november 2014

Hoewel het afgelopen maand nog niet tot een nucleair akkoord kwam, zijn de relaties tussen Iran en het westen sinds het aantreden van president Hassan Rohani sterk verbeterd. De V.S. zouden er zelfs aan weer aan denken een ambassade in Iran te openen. Maar Rohani beloofde ook de mensenrechten in Iran te verbeteren toen hij in juli 2013 aantrad. Hoe staat het daar eigenlijk mee?

Hassan Rohani
Wikimedia commons

Rohani’s beloftes

Tijdens de verkiezingen van 2013 verwees hij er graag naar of zwaaide er even mee: met de eerste opzet die hij had gemaakt van een handvest voor burgerrechten. Geen wonder misschien. Hoewel hij als islamitisch geestelijke onderdeel was en is van het heersende mullah regime, presenteerde Rohani zich als dé progressieve presidentskandidaat.

Allereerst door aan te geven dat hij met de Verenigde Staten – officieel nog altijd Iran’s staatsvijand nummer een – om de tafel wilde gaan zitten om over Irans omstreden nucleaire programma te praten. Maar ook op binnenlands gebied zou een nieuwe wind komen te waaien: Rohani beloofde het Iraanse volk meer vrijheid van meningsuiting en een betere toegang tot internet. Ook zouden vrouwen en religieuze minderheden zoals soennieten, christenen en Bahai-gelovigen meer rechten krijgen.

Zijn progressief-gematigde opstelling legde hem geen windeieren: al in de eerste ronde won Rohani met een meerderheid van 50,7 procent van de stemmen. Dat was misschien ook niet zo verwonderlijk. Tijdens de verkiezingen van 2009 stemden Iraniers al massaal op een progressieve kandidaat: Mir-Hossein Mousavi. De oppositieleider werd daarop echter gearresteerd door Ayatollah Ali Khamenei, Irans ‘hoogste leider’ en heeft nog altijd huisarrest. Daarmee werd de enige mogelijkheid om alsnog een progressief geluid te laten horen tijdens de verkiezingen een stem op een progressieve kandidaat die wel was goedgekeurd door het heersende mullah regime.

De Groene Beweging in Iran wordt wel gezien als voorloper van de Arabische Lente. Het Iraanse regime sloeg de volksopstand die zich ontwikkelde na de frauduleus verlopen presidentsverkiezingen van 2009 in 2010 neer.
Wikimedia commons

Vrijlating dissidenten

Op het eerste oog leek met het aantreden van Hasan Rahani inderdaad een ander politiek tij aan te breken. Niet alleen begon hij na zijn aantreden in augustus vlot te onderhandelen met de V.S. over Irans omstreden nucleaire programma, ook werden er op 18 september tien politieke gevangenen onverwachts vrijgelaten, waaronder mensenrechtenadvocate Nasrin Sotoudeh. Ook verzocht hij Ayatollah Khamenei om het huisarrest van Mousavi op te heffen.

Academische vrijheid

In oktober zegde hij bovendien meer ‘academische vrijheid’ toe: “Het is een schande dat studenten en professoren hun standpunten niet mogen uitdragen. Deze regering zal niet tolereren dat bepaalde facties druk uitoefenen op universiteiten,” zo hield hij zijn gehoor aan de Universiteit van Teheran voor. Door de conservatieve leiders van enkele universiteiten te vervangen door progressievere collega’s bewerkstelligde hij deze ommekeer ook daadwerkelijk: zo’n vijftig eerder verbannen studenten konden naar hun universiteit terugkeren; hetzelfde gold voor enkele docenten. En had de vorige regering nog plannen om mannen en vrouwen gedwongen te scheiden in universiteiten, iets waar veel vrouwenorganisaties in Iran fel tegen zijn, onder de nieuwe regering werd daarvan niets meer vernomen.

Internet

Ook op het gebied van internetvrijheden poogde Rohani het een en ander te veranderen. Zo bekritiseerde hij openlijk de uitspraken van Opperste Leider Ayatollah Ali Khamenei – die overigens net als Rohani zelf een fervent twitteraar is – dat je op sociale media begeven ‘des duivels’ zou zijn. En hoewel internettoegang in Iran problematisch blijft en social media websites nog altijd officieel verboden zijn, gaat de Rohani regering er in elk geval niet toe over de internetsnelheid opzettelijk te verlagen, zoals dat onder voormalig president Mahmoud Ahmadinejad gebeurde.

Selfie van Iraanse vrouw zonder hoofddoek. Iraniers gebruiken sociale media veelvuldig om tegen de Iraanse autoriteiten te protesteren.
Mystealthyfreedom

Verder benadrukt Rohani graag dat religieuze gedragingen en uitingen niet per se opgelegd hoeven te worden door de staat, maar ook een individuele kwestie zijn.

Toch zijn veel van zijn stemmers inmiddels flink teleurgesteld in de president. Geen wonder misschien, want ondanks deze gebaren en mooie woorden zijn sinds het aantreden van de president zijn mensenrechten vaker geschonden, niet minder.

Record aantal executies

Zo lag het aantal aantal executies in 2013 hoger dan ooit. “Ondanks tekenen van openheid na de verkiezing van president Hassan Rohani bijna een jaar geleden, is de mensenrechtensituatie in Iran dramatisch verslechterd,” zei Secretaris-Generaal van de VN Ban Ki-moon daar eerder over.

In 2013 werden er minstens 687 gevangenen geëxecuteerd: het hoogste aantal in vijftien jaar. 68% daarvan vond plaats na Rohani’s aantreden. De meeste geëxecuteerden hadden geen proces gehad; ook was een aantal van hen minderjarig. Mensenrechtenorganisaties als Amnesty International vrezen daarbij dat het inofficiële cijfer hoger zou kunnen liggen.

Openbare terechtstelling in Iran. Na Noord-Korea heeft Iran het hoogste aantal publieke executies ter wereld.
isna

Bewakers van de Evin gevangenis mishandelden bovendien gevangenen op grote schaal in april, tot woede van veel Iraniërs. Het onderzoek dat Rahani hierop beloofde is nog steeds niet van de grond gekomen, net als de beloofde extra medische hulp aan gevangenen.

Ook worden mensenrechtenactivisten, vakbondsleden, voorstanders van vrouwenrechten en minderheden die strijden voor meer religieuze rechten nog altijd veelvuldig opgepakt. Hetzelfde geldt voor vrouwen die zich ‘onzedelijk’ opstellen, door bijvoorbeeld een sportwedstrijd te willen bezoeken of geen hoofddoek te dragen.

VN en EU rapporteurs op het gebied van mensenrechten zijn bovendien niet welkom om mensenrechten te onderzoeken en klagen veelvuldig over het feit dat het zo lastig is in contact te treden met mensenrechten NGO’s in Iran.

Politieke paradox

Kortom, waar Rohani enerzijds openlijk democracratische krachten in zijn land steunt, vertellen de cijfers een verhaal van toenemende onderdrukking. Hoe kan dat nou?

Politicologen verwijzen ter verklaring wel naar ‘politieke paradox’ die Iran kenmerkt. Ja, er is ruimte voor verkiezingen, maar dan wel binnen de context van een strikte theocratie. Daarbij zou de politieke elite bestaan uit elkaar bevechtende facties, die nogal eens van samenstelling veranderen. Om zich in die ‘politieke slangenkuil’ te handhaven moet een Iraanse president continue compromissen afsluiten. Dit maakt het voeren van een eenduidige politieke koers lastig.

Voor kenners van het land komt het gebrek aan vooruitgang op het gebied van de mensenrechten, ondanks de presidents eerder uitgesproken voorkeur daarvoor, dan ook niet als verrassing. Iran maakte eerder een soortgelijke mismatch mee, namelijk onder de progressieve president Mohammed Khatami (1997-2005). Net als bij Rohani kwam er maar weinig van zijn progressieve plannen terecht, doordat hij flink zou zijn tegengewerkt door conservatieve mullahs, waaronder die in de Raad der Hoeders.

Tegelijkertijd wil die politieke paradox niet zeggen dat de strijd bij voorbaat mislukt is, wat de aanhangers van Rohani betreft. Ook de president zelf wijst daarop. “Denk alsjeblieft niet dat ik niks doe, maar verandering kost nou eenmaal tijd.” Rohani zou zich bovendien nog niet heel erg op de mensenrechten hebben kunnen storten, druk als hij was om de economie haar beloofde impuls te geven en met de onderhandelingen met de V.S.

Aanhangers van Rohani benadrukken bovendien dat hij simpelweg niets te zeggen heeft over de rechterlijke macht, die over strafopleggingen en executies gaat. Die staat onder invloed van Ayatollah Khamenei. Dit zou ook verklaren waarom de rechterlijke macht nog altijd geen gehoor heeft gegeven aan verzoeken van de president om nog zo’n zeventig politieke gevangen vrij te laten.

Wolf in schaapskleren?

Maar voor anderen is dit slechts een smoes en heeft de president allang zijn ware aard laten zien, namelijk die van een Gorg dar lebase mish (‘wolf in schaapskleren’). “Als je weet dat je dingen niet kunt veranderen, waarom dan loze beloftes doen? En waarom bekritiseert hij de executies niet openlijk?” zo brieste eerder bijvoorbeeld Harvard politicoloog Majid Rafizadeh in een blog van de Huffington Post. Volgens hem zou Rohani ‘als onderdeel van het systeem’ slechts pretenderen betere mensenrechten en democratisering na te streven. Dat zou een goede manier zijn om de relaties met het westen te verbeteren en zo de sancties kwijt te raken. Hij en andere critici van Rohani wijzen daarbij ook graag op de steun die Rohani gaf aan het neerslaan van de Groene Revolutie destijds en op het feit dat hij bij de stichting van de Iraanse Islamitische Republiek een flinke rol speelde bij de invoering van de verplichte, en door velen gehate, hoofdbedekking (hijab) voor vrouwen.

Veel Iraniers voelen zich inmiddels bedrogen door Rohani.
flickr.com

Volgens de prominente Iraanse journalist en dissident Akbari Ganji zou een gebrek aan een persoonlijke voorkeur voor meer mensenrechten echter niet per se betekenen dat de president zich daar niet voor zou willen inzetten. “Dat kan ook prima om machts-politieke redenen. Het Iraanse volk heeft zich uitgesproken voor meer openheid en betere mensenrechten. Om zijn populariteit te behouden moet Rohani die wens serieus nemen.”

Hoe nu verder?

Aangenomen dat Rohani oprecht hervormingen voor heeft met het land – om wat voor redenen dan ook- dan zou volgens kenners ook nog een andere machtsfactor een rol kunnen gaan spelen: namelijk de invloed van westerse landen, met name de V.S.

Waar de V.S. onder met name Irans linkse elite bekend staan als probleemfactor als het op democratische hervormingen aankomt, zien anderen juist een positieve rol weggelegd voor het land. Nu er meer contact is met Amerika, zou de V.S. de eventuele nieuwe invloed in het land die daarmee gepaard gaat kunnen inzetten om Rohani en andere hervormingsgezinden te ondersteunen. Wel is het de vraag of Amerika hier ook zin in heeft, nu Iran steeds meer als een positieve, stabiele machtsfactor begint te gelden in een regio vol politieke onrust, van de in Irak oprukkende ISIS tot de burgeroorlog in Syrië. Tenzij Rohani hiertoe zelf een verzoek doet, wellicht.

Hoewel er in het straatbeeld nog veel anti-Amerika beelden te zien zijn, zijn de relaties tussen Iran en de V.S. wel degelijk verbeterd.
flickr.com

Tegelijkertijd is het ook zo dat meer contacten met het westen op zich mogelijk al democratische tendenzen kunnen versterken in een land onder een autoritair regime. Dat denkt althans politicoloog Marlies Glasius, die hier momenteel onderzoek naar doet aan de UvA. En de Iraanse bevolking neemt graag deel aan ‘globaliseringsstromen’, zoals het internet. Ook komen er steeds meer westerse toeristen naar Iran, iets wat de huidige regering ook actief bevorderd. Mochten dergelijke contacten al tot meer openheid en een nog grotere roep om hervormingen in Iran leiden, dan is dat zeker iets wat tijd kost. Wat dat betreft zouden politieke hervormingen in Iran wel eens een stap van de lange adem kunnen zijn, die al dan niet nog tot stand komt onder Rohani.

Bronnen

Aggazi, I., 2014, Executions rising in Iran, Interpress Service Agency. http://www.ipsnews.net/2014/03/executions-rising-iran/ Blankevoort, E., 2008, Stiekem kan hier alles. Amsterdam: Podium Bloemhof, L., 2014, Rouhani tegen Iraanse geestelijken: tolereer het internet. Volkskrant http://www.volkskrant.nl/vk/nl/2668/Buitenland/article/detail/3734648/2014/09/02/Rouhani-tegen-Iraanse-geestelijken-toleer-het-internet.dhtml Eyges, E., 2014, The great unveiling. Iranian Women are ditching their headscarfs on Facebook. 5 augustus. http://www.vocativ.com/ Iran Human Rights Documentation Center, 2014, UN Secretary General on the situation of human rights in Iran – 11 March 2014, http://bit.ly/1wcnXa1 Jafari, P., 2009, Het andere Iran. Amsterdam: Ambo Memoriam, J., 2014, ‘Ganji: human rights improved, still short of expectations in Iran.’ Almonitor, Iran pulse. 25 maart Majd, H., 2010, Iran, Een democratie van ayatollahs. Amsterdam: Nieuw Amsterdam Mondiaal Nieuws, 2014, ‘Iran, een jaar onder Rouhani’, 5 augustus. http://www.mo.be/nieuws/iran-een-jaar-onder-rouhani NabzIran, 2014, Political Prisoners and Prisoners of Conscience in Iran Infographic 28 november. http://tinyurl.com/nc55fes Takeyh, R., 2006, Hidden Iran. Paradox and Power in the Islamic Republic. New York: Henry Holt Trouw, 2013, _President Iran wil beperkingen op universiteiten opheffen.’ 15 oktober. http://www.trouw.nl/tr/nl/4496/Buitenland/article/detail/3527570/2013/10/15/President-Iran-wil-beperkingen-op-universiteiten-opheffen.dhtml

Dit artikel is een publicatie van Kennislink (correspondentennetwerk).
© Kennislink (correspondentennetwerk), alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 28 november 2014

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.