Je leest:

Komeet in zicht!

Komeet in zicht!

Auteur: | 3 januari 2005

Erg helder is hij niet. Maar wie goede ogen heeft of een verrekijker tot zijn beschiking heeft, kan komeet Machholz deze maand als een nevelig vlekje langs de hemel volgen.

Kometen spreken telkens weer tot de verbeelding. Toen Julius Caesar was vermoord, verscheen er een ‘staartster’ aan de hemel. En toen Willem de Veroveraar in 1066 vanuit Normandië naar Engeland overstak, luidde de komeet van Halley het noodlot voor de Angelsaksers in. In het Franse stadje Bayeux wordt een tapijt bewaard waarop deze langs de hemel scherende komeet boven de strijdende Engelsen en Normandiërs is te zien.

De komeet die op dit moment langs de hemel trekt, is niet zo opvallend. Anders zouden doemdenkers al snel een link hebben gelegd met de noodlottige tsunami van afgelopen Kerstmis. De komeet heeft daar niets mee te maken. Net als andere kometen is het een ‘vervuilde sneeuwbal’, die op vele miljoenen kilometers afstand door de ruimte raast. De sneeuwbal is weliswaar bovenmaats, want naar schatting een paar kilometer groot. Maar omdat hij de aarde hooguit tot 52 miljoen kilometer nadert, is een botsing uitgesloten.

Marco Verstraaten van Astropage (www.astropage.nl) maakte deze opname van komeet C/2004 Q4 Machholz op 2 januari 2005 met een Fuji S2 pro (digitale spiegelreflex) op 1600 asa. Hij fotografeerde met een 125 mm f8 refractor op EQ6 Sky Scan montering en maakte een sandwich van 3 opnamen van 1 en twee opnamen van 2 minuten. (bron: Marco Verstraaten, Astropage) Klik op de afbeelding voor een grotere versie.

Het was de Amerikaanse opticiën Donald E. Machholz Jr., die de komeet op 27 augustus vorig jaar voor het eerst als een zwak vlekje aan de hemel zag. Omdat het vlekje zich verplaatste, was het snel duidelijk dat het ging om een komeet. De nieuwe komeet kreeg de sterrenkundige aanduiding C/2004 Q2, en werd later ook naar de ontdekker genoemd: Machholz.

In het begin was de komeet alleen vanaf het zuidelijk halfrond te zien. Maar de afgelopen maanden is de komeet steeds hoger aan de hemel geklommen. Op Tweede Keerstdag stak hij de hemelevenaar over en nu wordt hij steeds beter vanaf het noordelijk halfrond te zien.

Op 7 januari staat de komeet het dichtst bij de aarde en is hij in theorie op zijn helderst. Hij is dan een stuk helderder dan de zwakste sterren (magnitude +3,9) en moet vanaf een donkere plaats met het blote oog zijn te zien. Met een verrekijker wordt een wazig, groen vlekje zichtbaar. Dat verplaatst zich dag na dag verder naar het noorden. In de derde week van januari staat de komeet in de vroege avond nagenoeg pal boven ons hoofd.

Waar te zien?

De sterrenkaart toont de positie van de komeet. De onderrand van de figuur valt samen met de zuidelijke horizon. Vooral in de eerste weken van januari is komeet Machholz zeer eenvoudig te vinden door zijn nabijheid tot de gemakkelijk herkenbare sterrenhoop de Plejaden (het ‘Zevengesternte’). Deze sterrenhoop bevindt zich ‘rechtsboven’ de heldere, oranjerode ster Aldebaran: het ‘oog’ van het sterrenbeeld Stier. Op 7 januari bevindt de komeet zich op slechts 2 graden afstand van de sterrenhoop. Dat is gelijk aan de dikte van een vinger, bekeken op armlengte afstand.

De posities van komeet Machholz aan de hemel. Begin januari staat de komeet omstreeks 21 u. pal in het zuiden. _ Klik op de afbeelding voor een grotere versie._

Komeet Machholz loopt in een zeer langgerekte baan om de zon. Op 24 januari nadert hij de zon het dichtst, op een afstand van 180 miljoen km. Dat is ruim 30 miljoen kilometer buiten onze aardbaan. Als de komeet in 2006 ook voor de grootste telescopen uit het zicht verdwijnt, duurt het 104.000 jaar voordat hij weer in de buurt van de aarde terugkeert.

De baan van komeet Machholz is een zeer langerekte ellips. Ook als de komeet op 24 januari het dichtst bij de zon staat, bevindt hij zich verder van de zon dan de aarde. Het donkerblauwe deel van de komeetbaan bevindt zich onder het vlak van de aardbaan, het lichtblauwe deel erboven. _ Klik op de afbeelding voor een grotere versie._

In de tabel is te zien hoe laat de komeet precies in het zuiden staat en hoe hoog hij zich dan boven de horizon bevindt. De tijden zijn door de Nederlandse kometenvereniging berekend voor de sterrenwacht in Lattrop. Ze verschillen echter hooguit enkele minuten voor de rest van Nederland en België.

De laatste keren dat kometen met het blote oog konden worden gevolgd waren in 2002 (komeet Ikeya/Zhang), 2001 (komeet Linear), 1998 (komeet Hyakutake) en 1997 (komeet Hale Bopp). Daarvoor was er jaren geen komeet te zien. Afgezien van enkele periodiek terugkerende kometen, zoals de beroemde komeet van Halley, is het ook volkomen toeval dat een komeet opduikt. De meeste kometen draaien op grote afstand rond de zon. Zij vormen tezamen de zogenaamde Oort-wolk, die is genoemd naar de Nederlandse sterrenkundige Jan Hendrik Oort (1900-1992), die het bestaan van deze wolk in 1950 op theoretische gronden berekende. De Oort-wolk bevindt zich ver buiten de baan van Pluto en strekt zich uit tot misschien wel halverwege de dichtstbijzijnde ster. Door onderlinge botsingen, of door de aantrekkingskracht van nog onbekende ijsplaneten, kan de baan van een komeet zodanig worden gestoord dat hij in een langgerekte baan naar de zon toe ‘valt’.

De Kuipergordel buiten de baan van Neptunus bevat grote ijsmassa’s als Pluto, Quaoar en Sedna. De Oort-wolk strekt zich tot veel verder van de zon uit en bestaat uit miljarden kometen.

Dichterbij de zon beginnen de buitenste delen van de vervuilde sneeuwbal te verdampen. Rondom de kern van de komeet vormt zich dan een coma. Deze wolk van geïoniseerde gassen kan een doorsnede van honderdduizenden kilometers bereiken. Nog dichterbij de zon worden de geïoniseerde gassen meegesleept door de zonnewind (geladen deeltjes die met hoge snelheden van de zon weg stromen). Zo vormt zich de typische, heldere staart, die een lengte kan krijgen van 10 tot 100 miljoen km. De staart van geïoniseerde gassen is altijd van de zon af gericht. Vaak is ook een tweede, minder heldere ‘stofstaart’ te zien. Die bestaat uit stofdeeltjes die de komeet loslaat en bevindt zich dus meer naar achteren in zijn baan. Deze stofstaart is niet naar de zon gericht.

De coma rondom komeet Maccholz heeft een diameter van 450.000 km. Dat is maar liefst drie keer de afmeting van de reuzenplaneet Jupiter! Wie met een verreliijker of een telescoop de komeet bekijkt, valt al snel de groene kleur van het hemellichaam op. Dat wordt veroorzaakt door fluorescentie van de geïoniseerde gassen van cyaan en diatomisch koolstof. Deze gassen kunnen spectroscopisch in kometen worden aangetoond. Verder bevatten kometen veel waterijs en teerachtige verbindingen.

Kometen onder de loep

Sterrenkundigen hebben veel belangstelling voor nieuw opduikende kometen. Gedacht wordt dat de kometenwolk een overblijfsel is uit de periode dat ons zonnestelsel 4,6 miljard jaar geleden ontstond. Doordat dergelijke kometen al die tijd diepgevroren in de ruimte verbleven, kunnen ze ons veel onthullen over de oertijd van ons zonnestelsel. Kometen bevatten ook ingewikkelde, teerachtige verbindingen. Die worden door astrochemici en astrobiologen wel in verband gebracht met het ontstaan van leven op aarde. Het idee is dan dat komeetstof dat miljarden jaren geleden op aarde terechtkwam, de bouwstenen leverde voor meer ingewikkelde eiwitten waaruit later levende cellen werden opgebouwd.

Op 12 januari hoopt de Amerikaanse ruimtevaartorganisatie NASA een nieuwe komeetverkenner te lanceren. Deze sonde, Deep Impact genaamd, gaat op weg naar de periodiek terugkerende komeet Tempel 1.

Het toestel bestaat uit een moedervaartuig dat waarnemingen zal verrichten en een zogenaamde ‘impactor’ die 4 juli 2005 op de komeet inslaat. De bedoeling is dat door de inslag vers komeetmateriaal van grotere diepte omhoog komt. Dit zal niet alleen door het moedervaartuig worden geanalyseerd, maar ook met behulp van professionele telescopen op aarde.

Artistieke weergave van Deep Impact bij Tempel 1 op het moment dat de ‘impactor’ inslaat. bron: Pat Rawlings

Meer over kometen:

Dit artikel is een publicatie van Astronet.
© Astronet, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 03 januari 2005

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.