Je leest:

Inuit smelten niet

Inuit smelten niet

Auteur:

Als je de berichten mag geloven, verdwijnen samen met de ijskappen ook de Inuit, de bewoners van de Noordpool. Dit beeld is niet terecht. Al eeuwenlang denken qallunaat (blanken), dat de Inuit op het punt van uitsterven staan. Maar tot nu toe hebben de Inuit zich altijd weten aan te passen aan de veranderende omstandigheden.

Eskimo’s spreken tot de verbeelding. Het harde leven op de pool, de walvisjacht, iglo’s, dikke parka’s van zeehondenbont en de befaamde neuskus: het zijn de ingrediënten voor ons beeld van de Inuit (de naam die de poolbewoners voor zichzelf gebruiken). Sinds kort kan daar een nieuw ingrediënt aan worden toegevoegd: het verdwijnende ijs.

Westerlingen hebben een bepaald beeld van de Inuit: de walvisjacht, iglo’s, dikke parka’s van zeehondenbont en sinds kort, het verdwijnende ijs.

Het ijs verdwijnt en de Inuit verdwijnen mee

Het nieuwe beeld van de Inuit komt hierop neer: de polen smelten, de ijsberen sterven uit, de zeehonden verdwalen en de iglo’s smelten waar de Inuit bij staan. De traditionele levenswijze van de Inuit staat op het punt te verdwijnen en dat komt door onze auto’s, fabrieken en kolencentrales. Het is vijf voor twaalf voor de Inuit.

Steeds vaker komen de Inuit op deze laatste manier onder onze aandacht. Dankzij het internationale pooljaar, Al Gore en de alarmerende berichten over klimaatverandering groeit de belangstelling voor de poolbewoners van Alaska, Canada, Groenland en Siberië. Er is natuurlijk niets mis met meer belangstelling. Maar er ligt een gevaar op de loer. Want als de Inuit alleen in verband worden gebracht met de gevaren van een opwarmende planeet, zou je wel eens kunnen gaan denken dat de Inuit al eeuwenlang hetzelfde leven en niet om kunnen gaan met verandering. En dit is een misvatting.

Ongeveer 150.000 Inuit wonen in het poolgebied van Alaska, Canada, Groenland en Siberië.

De Inuit en de Qallunaat

Westerse ontdekkingsreizigers, walvisvaarders en antropologen denken al sinds de negentiende eeuw dat de cultuur van de Inuit op het punt staat om van de aardbol te verdwijnen. Dit blijkt uit antropologisch onderzoek naar westerse percepties van de Inuit en het sjamanisme. Ontdekkingsreizigers en walvisvaarders (of Qallunaat, wat blanken betekent in de taal van de Inuit, het inuktitut) zagen de Inuit als wilden, dichterbij een dier dan bij de mens. Als immorele primitievelingen waren zij dan ook gedoemd om uit te sterven. In 1835 schreef de Britse poolreiziger John Ross ‘Is het niet het lot van de wilden op deze aarde om te worden vervangen door diegene die handiger en beter geïnformeerd zijn, door kennis en beschaving? Het is de orde van deze wereld, en de juiste orde.’ Volgens Ross hadden de Inuit geen toekomst.

Reizigers als Ross werden beïnvloed door het gedachtegoed van het sociaal darwinisme. Sociaal darwinisten geloofden dat de mens kon worden opgedeeld in verschillende rassen, waarvan sommige rassen (zoals de Europese) superieur waren aan andere. De wetten van natuurlijke selectie en het recht van de sterkste zouden ook bij mensen gelden. Sociaal darwinisten geloofden dan ook dat sommige mensenrassen, zoals de Inuit, zouden uitsterven omdat zij nu eenmaal niet in staat zouden zijn te concurreren met het Europese ras en om zich aan te passen aan het moderne leven.

Vijf voor twaalf

Niet alleen ontdekkingsreizigers en walvisvaarders bezochten de Inuit. Ook missionarissen, politiemannen en antropologen vestigden zich in het hoge Noorden. Ook zij meenden dat de cultuur van de Inuit zou verdwijnen. De bekende antropoloog Franz Boas bezocht in 1882 de Noordpool. Boas verwierp het sociaal darwinisme en geloofde dat alle culturen even waardevol waren. Maar hij had een andere agenda: Boas zag de Inuit als ‘nobele wilden’ die in een natuurlijke staat van geluk verkeerden en die zo min mogelijk mochten worden beïnvloed door het verderfelijke westen. Boas deed onderzoek onder de Inuit om de laatste restjes van het ‘échte’ traditionele leven van de Inuit vast te leggen. Hij wilde redden wat er nog te redden viel, voordat de cultuur van de Inuit voorgoed verpest zou zijn door westerse geweren, huizen en gewoontes. Ook voor Boas was de cultuur van de ‘echte’ Inuit ten dode opgeschreven.

De harddisk van een computer heet in het inuktitut een nipi, wat ‘menselijke stem’ betekent. Door een harddisk nipi te noemen, nemen Inuit nieuwe technologieën op zo’n manier over dat het goed past binnen hun eigen wereldbeeld. Foto: Inuit vrouwen communiceren via de webcam in Nanavut, Canada.

Een harddisk als een mensenstem

Inmiddels wonen de meeste Inuit in dorpen, in huizen met verwarming. Zij drinken geen gemolten ijs, maar Coca-Cola. En de weg vinden met gps-apparatuur gaat een stuk makkelijker dan navigeren aan de hand van de sterrenhemel. Maar dat betekent niet dat de cultuur van de Inuit is verdwenen. Oosten meent dat het sjamanisme bijvoorbeeld, nog springlevend is. Sommige tradities zijn weliswaar verdwenen, maar de onderliggende ideeën van het sjamanisme, zoals het geloof dat dieren een ziel hebben, zijn nog altijd aanwezig. Vooral Inuit jongeren zijn geïnteresseerd in hun culturele erfgoed.

Volgens Niali Arnaquq, een Inuk uit Canada, zijn westerlingen te negatief over het verdwijnen van de traditionele cultuur. Zij zegt: ‘De cultuur van de Inuit zie je overal. Het zit in de kwaliteit van relaties tussen mensen, in de manier waarop Inuit tegen hun kinderen spreken, in de naai activiteiten van vrouwen, het gebruik van zeehonden- en kariboeleer en in de jachtactiviteiten van de mannen.’ (geciteerd door antropologe Therrien, die de Inuit op het Canadese Baffin Island heeft bestudeerd).

De cultuur van de Inuit zit bijvoorbeeld ook in de taal. De harddisk van een computer heet in het inuktitut een nipi, wat ‘menselijke stem’ betekent. In de cultuur van de Inuit hebben stemmen, vertellingen en verhalen een belangrijke rol. Door een harddisk nipi te noemen, nemen Inuit nieuwe technologieën op zo’n manier over dat het goed past binnen hun eigen wereldbeeld. De Inuit combineren zo (westerse) moderniteit en culturele eigenheid.

Gevolgen van klimaatverandering volgens Inuit in Sachs Harbour, Canada:

• Zeehonden-, ganzen- en ijsberenjacht wordt moeilijker omdat het ijs smelt • Het ijs in de winter wordt minder betrouwbaar om op te rijden en te jagen • Reizen over het ijs wordt gevaarlijker omdat het ijs makkelijker afbreekt • Minder ijs maakt de zee onrustiger, wat gevaarlijk is voor boten • Het voorspellen van het weer wordt moeilijker; er is meer storm en bewolking • Binnenlandse zoetwatermeren stromen in zee omdat het omringende ijs smelt • Komst van andere soorten vissen en vogels (zoals zalm en zwaluwen) (Observaties verzameld door Berkes en Jolly: 2001)

Gevaren en kansen

De cultuur van de Inuit is in de loop van de tijd veranderd en heeft zich telkens aangepast aan nieuwe omstandigheden. De klimaatverandering vereist nieuwe aanpassingen. Het gevaar van klimaatverandering is reëel en de Inuit worden geconfronteerd met echte problemen (zie kader). Maar de klimaatverandering kan ook positieve gevolgen hebben. Door het warmere water zwemt er nu bijvoorbeeld in sommige poolgebieden zalm. Dit biedt nieuwe mogelijkheden voor de visindustrie van de Inuit. Ook groeit de toeristische industrie in het poolgebied: toeristen leggen graag een aardig bedrag neer om met eigen ogen het natuurgebied te zien dat lijkt te verdwijnen. Eigenlijk zijn dit een soort van ‘vijf voor twaalf’ toeristen die, net als Franz Boas, het leven op de Noordpool willen vastleggen voordat het te laat is.

Een cultuur smelt niet zomaar

De klimaatverandering zal ongetwijfeld gevolgen hebben voor het leven en de cultuur van de Inuit. Maar pas op als ze je proberen wijs te maken dat de Inuit willoze en krachteloze slachtoffers zijn van klimaatverandering, wiens culturen gedoemd zijn tot uitsterven. Wie weet wonen de Inuit over een paar honderd jaar wel op de mooiste plek op aarde: een zacht klimaat, vruchtbare weiden, en dieren in overvloed. Het toerisme viert hoogtij en onder het ijs vandaan zijn eindeloze voorraden gas, olie en mineralen te voorschijn gekomen. Dan zal het leven van de Inuit er misschien heel anders uit zien. Maar dat betekent niet dat de cultuur van de Inuit dan verdwenen zal zijn. Culturen veranderen nu eenmaal, net als het klimaat. Een cultuur smelt niet zomaar weg, hoe warm het ook wordt.

Literatuur:

Berkes, Fikret en Dyanna Jolly. ‘Adapting to Climate Change: Social-Ecological Resilience in a Canadian Western Arctic Community.’ Conservation Ecology 5:2 (2001). Oosten, Jarich, Frédéric Laugrand en Cornelius Remie. ‘Perceptions of Decline: Inuit Shamanism in the Canadian Arctic.’ Ethnohistory 53: 3 (2006). Oosten, Jarich en Cornelius Remie.‘The Persistent Savage: Qallunaat Perceptions of the Inuit’ in Arctic Identities. Continuity and Change in Inuit and Saami Societies. Research School CNWS, Universiteit Leiden (1999). Therrien, Michele. ‘’All Qallunaat Predicted Our Extinction’: Some Inuit Points of View on Identity’. in Arctic Identities. Continuity and Change in Inuit and Saami Societies. Research School CNWS, Universiteit Leiden (1999).

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 15 oktober 2007

Discussieer mee

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

LEES EN DRAAG BIJ AAN DE DISCUSSIE