Je leest:

Integriteit: welkom in het mijnenveld van de moraal…

Integriteit: welkom in het mijnenveld van de moraal…

Integriteit is een veelbesproken begrip, maar wat is het eigenlijk? Aan de hand van een aantal affaires (Peper, Oudkerk en de bouwfraude) wordt duidelijk wat integriteit inhoudt en wordt een indeling gemaakt van soorten niet-integer gedrag. Er bestaan verschillende maatregelen tegen integriteitschendingen, maar er ontbreekt ook nog het een en ander.

Wethouders die pochen over prostitueebezoek, ambtenaren die een caravan krijgen van aannemers waarmee ze zaken doen, burgemeesters die hun privé leven en baan door elkaar laten lopen, ambtenaren en politici die informatie lekken om hun zin te krijgen, politieagenten die met criminelen sporten. In al die gevallen gaat het om integriteit. Om wat deugt en niet deugt in het doen en laten van onze politici en ambtenaren.

De begrippen integriteit en waarden en normen zijn steeds belangrijker geworden in de politiek. In de verkiezingscampagnes van zowel Pim Fortuyn als de opeenvolgende kabinetten Balkenende speelden integriteit en normen en waarden een belangrijke rol. Iedereen verstaat echter wat anders onder de begrippen en veel politici kunnen niet precies uitleggen waar het hen om gaat. Veel discussies lopen dwars door elkaar heen: over normen en waarden op straat en op school (hoe gaan we met elkaar om?), over integriteit van politici (wat mag een wethouder wel en wat niet?) en over de ‘graaicultuur’ van bestuurders in het bedrijfsleven en in de semi-publieke sector (wat mag een manager eigenlijk verdienen?).

Integer: wanneer ben je het?

Integriteit is een ‘hoera’-begrip. Iedereen wil het zijn en als je integriteit wordt betwijfeld, dan ben je nog niet jarig. Het raakt ieder individu, iedere organisatie, iedere samenleving. Maar wat wordt nu precies met het begrip bedoeld?

Je bent integer als je gedrag overeenkomt met de morele normen en waarden en de daarmee samenhangende (spel)regels die op jou van toepassing zijn. Het ‘morele’ heeft betrekking op het goede, het juiste, op wat hoort en niet hoort. Morele maatstaven hebben betrekking op wat mensen doen en hoe mensen met elkaar samenleven. Ze zijn algemeen geaccepteerd en mensen voelen zich erdoor verbonden.

De basis voor wat integer is, kun je terug vinden in algemeen geldende morele normen en waarden. Bij waarden gaat het om principes of standaarden die bij het maken van keuzen gewicht hebben. Voorbeelden van waarden zijn eerlijkheid, betrouwbaarheid en collegialiteit. Normen zijn meer concreet en specifiek. Normen betreffen morele handelingsvoorschriften die een duidelijke grens stellen aan wat in een bepaalde situatie mag en moet, zoals ‘houd je aan je beloften’ en ‘spreek de waarheid’.

Recente Nederlandse affaires

Tegenover integer handelen staat niet-integer handelen; integriteitsschendingen. Bij een integriteitsschending wordt in strijd met de geldende waarden en normen (en regels) gehandeld. Hieronder volgt een korte omschrijving van drie opvallende Nederlandse integriteitsaffaires van de laatste jaren: de affaire Peper, de affaire Oudkerk en de bouwfraude-affaire.

Affaire Peper

Naar aanleiding van fraudebeschuldigingen werd een uitgebreid onderzoek gestart naar de onkosten en declaraties van het College van Burgemeester en Wethouders van de stad Rotterdam in de jaren 1986-1999. De beschuldigingen betroffen de periode dat Bram Peper burgemeester was van deze stad. Het onderzoek ging van start toen Peper minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties was. Kort voor het uitkomen van het kritische onderzoeksrapport trad minister Peper af, vooral om zich te kunnen verweren tegen de beschuldiging dat hij geld had gekregen van de gemeente voor privé-reisjes en uitgaven. Hij verweerde zich met succes, hij won de nodige juridische procedures en wist een strafrechtelijk onderzoek te voorkomen. Dat nam evenwel niet alle twijfel weg over Pepers stelling dat een burgemeester 24 uur per dag in functie is (waardoor privé-uitgaven en functionele uitgaven niet te scheiden zijn).

Affaire Oudkerk

Rob Oudkerk, Bron: Radio Nederland Wereldomroep

“Rob Oudkerk is een gezonde, Hollandse wethouder met gezonde, Hollandse driften. In zijn vrije tijd surft hij graag op pornowebsites. Hij bezoekt prostituees. Met oud en nieuw neemt hij traditioneel een snuifje coke.” Zo begint de column van Heleen van Royen waarmee zij de affaire Oudkerk aan het rollen kreeg, Zij brengt deze prominente wethouder van Amsterdam in verband met prostitueebezoek, cocaïnegebruik en het gebruik van de gemeentelijke computer voor het bezoeken van pornosites. Dat leidde tot veel commotie en nieuwe onthullingen over het bezoeken van een Amsterdamse tippelzone voor heroïnehoertjes (een zone die het gemeentebestuur wilde sluiten vanwege criminaliteit incl. vrouwenhandel). Zijn partij liet hem daarop vallen en de wethouder moest aftreden. Daarbij speelde een rol dat een wethouder zich in zijn privé-leven bewust moet zijn van zijn verantwoordelijkheid als wethouder. Je maakt je wel erg kwetsbaar wanneer je privé een tippelzone bezoekt waarover je in je functie moet beslissen.

Bouwfraude affaire

Verreweg het meest omvangrijk en ingrijpend was de bouwfraudeaffaire. Ten eerste werden er illegale prijsafspraken tussen bouwondernemingen gemaakt (waardoor de overheid voor veel geld werd opgelicht). Daarnaast was er sprake van corruptie bij de overheid. De praktijken konden namelijk jaren doorgaan omdat er ambtenaren waren die steekpenningen aannamen. Zij kregen bijvoorbeeld cadeaus of geld van aannemers, in de hoop dat dat de ambtenaren gunstig zou stemmen bij het verdelen van opdrachten. Het werd een affaire dankzij een klokkenluider die de praktijken aan het licht bracht en de grote mediabelangstelling die daarop volgde. Dat leidde tot een parlementaire enquête en uitvoerige onderzoeksrapporten, de mededingingsautoriteit deed onderzoek en er hebben inmiddels veroordelingen plaatsgevonden.

Verschillende soorten niet-integer gedrag

In alle drie deze affaires gaat het over integriteit van individuen, organisaties, bedrijven en economische sectoren en lopen er verschillende integriteitsschendingen door elkaar. Fraude, belangenverstrengeling, verduistering, illegale prijsafspraken, zelfverrijking en wangedrag in privétijd. Vanwege die diversiteit is het belangrijk dat duidelijk wordt gemaakt wat niet-integer gedrag is. De verschillende soorten niet-integer gedrag worden in hieronder samengevat.

Integriteitsschendingen

1. Corruptie (omkoping, bevoordeling vrienden, familie, partijgenoten) 2. Fraude of diefstal (interne diefstal, misbruik bedrijfsmiddelen, declaratiefraude) 3. Dubieuze giften en beloften (cadeaus, reizen, toekomstige baan) 4. Onverenigbare functies, activiteiten (voorkennis, ‘dubbele pet’) 5. Misbruik van bevoegdheden (dwang, machtsmisbruik) 6. Misbruiken van (de toegang tot) informatie (lekken, liegen) 7. Omgangsvormen en bejegening (discriminatie, seksuele intimidatie) 8. Verspilling en wanprestatie (alcohol op het werk, tijdverspilling) 9. Wangedrag in privé tijd (huiselijk geweld, dronken achter het stuur etc.)

Oplossingen: integriteitsbeleid

Er bestaan verschillende strategieën en maatregelen ter bescherming van integriteit en ter bestrijding van niet-integer gedrag. Daarbij kan onderscheid worden gemaakt tussen initiatieven gericht op leiderschap, structuur, cultuur, en personeelsbeleid.

Elementen van beleid

1. Leiderschap: betrokkenheid, goede voorbeeld, leiderschapsstijl 2. Structuur: functiescheiding en -roulatie; (wetten en) regels, controle, supervisie, sancties 3. Cultuur: doelen/missie, normen en waarden, code (formeel, informeel) 4. Personeelsbeleid: arbeidsomstandigheden algemeen; werving, selectie, begeleiding, training, beloning; klachten en klokkenluiden

Vanaf 1991, toen toenmalig minister van Binnenlandse Zaken Ien Dales het onderwerp integriteit op de agenda zette, zijn steeds meer normen en regels verduidelijkt en uitgewerkt. Ook is er specifiek integriteitsbeleid ontwikkeld en ingevoerd. Het Wetboek van strafrecht is aangescherpt; het is nu eenvoudiger corruptie te bestraffen, er is een geschenkenregeling gekomen (max. € 50) en de regels voor financiële partijsponsoring zijn aangescherpt. Daarnaast is in 2005 door de Tweede Kamer besloten dat nagenoeg elke overheidsinstelling een gedragscode moet ontwikkelen.

Wat ontbreekt?

Welke elementen van een integriteitsysteem ontbreken in Nederland? Nederland kent ten eerste geen systeem dat duidelijk maakt welke financiële privé belangen topambtenaren en toppolitici hebben die strijdig zouden kunnen zijn met het publieke belang; veel landen hebben die ‘financial disclosure’ wel. Ten tweede kent Nederland ook maar weinig normen en regels voor kabinet, parlement en topambtenaren; zij zijn erg terughoudend om voor zichzelf bindende en beperkende regels vast te stellen. Het derde punt is dat Nederland geen onafhankelijk instituut of centrum heeft met verantwoordelijkheid voor informatieverzameling, preventie en advisering over bestuurlijke integriteit en ten vierde negeert Nederland bijna geheel het vraagstuk van de integriteit van het bedrijfsleven. De bouwfraudeaffaire heeft dat inmiddels schrijnend laten zien. De onlangs gepresenteerde code voor goed bestuur van de Commissie Tabaksblat kan hier wellicht verandering in brengen (maar is meer gericht op de macht in de bedrijven dan op de moraal).

Al met al is het beeld van de Nederlandse bemoeienissen met integriteit wisselend. De ene gemeente is wel actief bezig met integriteit en integriteitsbeleid en een andere gemeente wacht af. Hetzelfde geldt voor departementen, provincies, bedrijven en non-profitorganisaties. In andere sectoren is er minder beleid of ontbreekt het.

Onderzoek naar Integriteit

Dit wisselende beeld roept boeiende vragen op voor verder (wetenschappelijk) onderzoek. Aan de Vrije Universiteit Amsterdam wordt onderzoek gedaan naar verschillende integriteitsaspecten. Voorbeelden van onderwerpen zijn de effectiviteit van integriteitsbeleid, het verband tussen leiderschap en integriteit, de verschillen tussen de publieke en de private sector, de omvang en de aard van fraude en corruptie in Nederland en de manier waarop het onderwerp integriteit op de agenda van een organisatie komt.

Dit artikel is gebaseerd op de lezing ‘Integriteit en integriteitsbeleid: Nederlandse lessen’ van Prof. dr. L.W.J.C. Huberts op 17 september 2004.

Dit artikel is een publicatie van Kennislink (correspondentennetwerk).
© Kennislink (correspondentennetwerk), alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 31 augustus 2005

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

LEES EN DRAAG BIJ AAN DE DISCUSSIE