Je leest:

In de schaduw van Augustus

In de schaduw van Augustus

Het tragische keizerschap van Tiberius (14-37)

Auteur: | 29 april 2010

Dmitri Medvedev, Harry Truman en Lodewijk XV hebben iets gemeen met de Romeinse keizer Tiberius: ter vergroting van hun legitimiteit regeerden zij in de geest van hun voorganger. Tiberius, ‘de treurigste aller mensen’, was 55 toen hij zijn stiefvader Augustus opvolgde. In een poging de waardering van de senaat en het volk van Rome te winnen, probeerde hij zijn vergoddelijkte voorganger zoveel mogelijk te imiteren.

Op 19 augustus van het jaar 14 n.Chr. stierf de eerste keizer van Rome, Augustus. Hij had tijdens zijn leven een eind gemaakt aan jaren van burgeroorlog en was vervolgens bijna een halve eeuw aan de macht geweest. In die periode was het hem gelukt om het principaat te construeren, een systeem waarin Augustus de onbetwiste leider was, maar waarin hij zijn macht wist te maskeren achter een republikeinse façade door het ‘stapelen’ van een reeks belangrijke posities die al in de republiek hadden bestaan.

Door zijn overwinningen was hij populair onder soldaten, door de vrede die hij had gebracht was hij geliefd bij het volk van Rome, en door de voorzichtigheid waarmee hij zijn absolute macht presenteerde, riep hij geen wrevel op bij senatoren, de groep rijke ex-magistraten die tot de burgeroorlogen waaraan Augustus een einde maakte de meeste macht hadden gehad in het Romeinse rijk. Het was Augustus zelfs gelukt om voor een overduidelijke opvolger te zorgen (terwijl er officieel geen keizerschap was dat opgevolgd kon worden). In de laatste jaren van zijn heerschappij had Augustus’ stiefzoon Tiberius zoveel belangrijke functies gekregen (en vanaf 14 ook de toegang tot het immense fortuin van zijn stiefvader), dat er geen twijfel over bestond dat hij de nieuwe princeps zou worden.

Buste van Keizer Tiberius in Museo Archaeologico Regionale (Palermo, Sicilië).

Toch was de opvolging niet zo makkelijk als was gehoopt. Waarschijnlijk in navolging van Augustus die altijd pas na (gespeelde) twijfel titels en eerbewijzen had aanvaard, was de nieuwe heerser terughoudend in het accepteren van zijn keizerschap. In het eerste debat met de senaat, op 17 september 14, ging Tiberius expliciet in op zijn eigen positie en sprak hij in (al dan niet valse) bescheidenheid ‘op omslachtige wijze over de enorme omvang van de heerschappij en zijn bescheiden capaciteiten. Alleen de geest van de goddelijke Augustus was opgewassen tegen een zo grote opgave’ (Tacitus, Annales, 1.11.1). Maar hij miste Augustus’ charme en flair en het debat werd een fiasco. Enkele senatoren leken hem serieus te nemen en vroegen welk deel van zijn machtspositie hij wilde afstaan. Dat was niet de bedoeling, en een wat pijnlijk terugkrabbelen volgde. Hierbij moet wel worden opgemerkt dat dit verhaal is overgeleverd door de historicus Tacitus (ca 56-ca 120), die Tiberius als huichelachtig en slinks portretteert. Maar ook andere bronnen beschrijven hem als een wat norse en achterdochtige man. Zo noemt Plinius de Oudere (23-79) hem de ‘treurigste aller mensen’ (Naturalis historia, 28.5.23).

Imitatio Augusti

De nieuwe keizer lijkt daadwerkelijke twijfels gehad te hebben over zijn rol. Misschien had hij geen zin om op zijn 55ste nog alle staatstaken op zich te nemen. Tiberius lijkt zelfs pogingen gedaan te hebben om meer macht aan de senatoren terug te geven, maar die probeerden vooral te anticiperen wat de princeps zelf het liefst wilde. Naast de natuurlijke charme van zijn voorganger miste Tiberius het prestige dat Augustus had gekregen door een einde te maken aan de burgeroorlogen van de Late Republiek.

Tiberius kon niet zeggen dat hij universele vrede had gebracht. Daarnaast begon zijn regeerperiode met onrust bij de legioenen in Pannonia en Germania. Dit was vooral een discussie over arbeidsvoorwaarden (lengte van diensttijd en soldij). Legionairs hadden tegenover Augustus een eed van trouw gezworen en konden pas na zijn dood hun omstandigheden opnieuw bespreken. Door onhandig manoeuvreren mondde dit uit in een bijna-opstand. Interventie van Tiberius’ zoon Drusus en adoptiefzoon Germanicus was nodig om de orde te herstellen. De nieuwe heerschappij begon niet goed.

Om toch continuïteit te benadrukken kopieerde Tiberius het gedrag van zijn voorganger, de zogenoemde imitatio Augusti. Zo had Augustus met de traditie gebroken door als hij gebouwen liet restaureren niet zijn eigen naam maar die van de oorspronkelijke bouwer te vermelden. Deze bescheidenheid vond hij belangrijk genoeg om haar regelmatig te vermelden. Tiberius deed hetzelfde, met nadruk op gebouwen die door de eerste princeps begonnen waren en die hij onder Augustus’ naam liet voltooien.

De keuze voor de gebouwen die de nieuwe keizer liet restaureren en bouwen, maakt nog duidelijker hoe belangrijk Tiberius het vond om eer te bewijzen aan zijn voorganger, die postuum tot god was uitgeroepen. Hij liet in Capua en Nola twee tempels oprichten die aan Augustus gewijd werden. Ook in Rome liet hij een tempel voor Augustus bouwen, die bij hoge uitzondering uit de staatskas betaald werd. Evenals zijn voorganger nam hij geen erfenissen aan van onbekenden en hij betaalde (nieuwjaars)geschenken in gelijke waarde terug. Het verhaal gaat dat Augustus het bedrag van giften verviervoudigd teruggaf (wat tot dure geschenken voor de keizer leidde). Deze gewoonte zette Tiberius niet voort. De nieuwe keizer vergoedde ook schade na rampen als branden of aardbevingen, in Rome en de provinciën. Het zorgde voor populariteit buiten Rome, zoals blijkt uit Griekstalige inscripties met dankbetuigingen en een kolossaal beeld van Tiberius dat in 30 in Rome werd opgesteld en betaald was door veertien steden uit de provincie.

Lid van de Pretoriaanse Garde. Door Augustus opgericht als zijn persoonlijke lijfwacht, groeiden de Pretorianen al snel uit tot een machtige elite-eenheid die keizers kon maken en breken. Tiberius leunde sterk op de Pretoriaanse Garde, in het bijzonder op Sejanus, de prefect van de Pretorianen, die tijdelijk zijn plaatsvervanger werd.
Albert Krantz

Ontevredenheid

Ook in de manier waarop Tiberius met de (bijna) goddelijke status van het keizerschap omging, had hij goed naar Augustus gekeken. Hij bleef terughoudend, maar niet volledig afwijzend. Toen de mensen uit Pergamon (in Klein-Azië) voor keizer en senaat een tempel wilden bouwen, accepteerde Tiberius dit omdat ook Augustus daar had ingestemd met een tempel voor zichzelf. Maar meer godenbeelden zouden te veel zijn. Volgens Tacitus (Annales, 4.37.3). verwoordde Tiberius het als volgt:

‘Omdat de vergoddelijkte Augustus niet verhinderd had dat er voor hem en de stad Rome een tempel in Pergamon gebouwd werd, heb ik, die al zijn daden en woorden als wet beschouw, dit al goedgekeurde voorbeeld nog extra makkelijk nagevolgd omdat aan de cultus van mij de verering van de senaat verbonden werd. Maar ook al valt het te vergeven dat ik dit eenmaal geaccepteerd heb, het zou toch aanmatigend en arrogant zijn om in alle provincies met godenbeelden vereerd te worden. Bovendien zal de eer voor Augustus verbleken als die gebanaliseerd wordt door vleierijen die iedereen ten deel vallen.’

Tiberius beschouwde Augustus’ woorden en daden in ieder geval als een wet voor buitenlandse politiek. In de senaat had Tiberius direct na de dood van Augustus een overzicht van de eerste princeps voorgelezen, waarin openbare middelen stonden, de hoeveelheid mensen in de legers en daarbij het aantal ‘vloten, vazalstaten, provincies, oorlogsschattingen of belastingen en de gedwongen en vrijwillige schenkingen’ (Tacitus, Annales 1.11.4). Onder Tiberius vond geen verdere expansie plaats.

De positie van de keizer werd niet aangevochten door de soldaten, die na de eerste onrust een eed van trouw hadden gezworen. In de provincies was Tiberius zelfs vrij populair door zijn financiële steun, en omdat hij geen dure en ontregelende oorlogen voerde. Daarentegen bleef de relatie van de keizer met senatoren problematisch ondanks de pogingen Augusteïsch te lijken – en ook het volk van Rome was verre van tevreden. Deze laatste groep was ontevreden dat de keizer nauwelijks meer spelen organiseerde.

Waarom Tiberius hier afstand nam van Augustus is onduidelijk, hoewel veel antieke teksten zijn gierigheid noemen. Het verschil met Augustus was opvallend. In diens publieke testament noemt hij de spelen die hij betaald had en stelt dat ‘ongeveer 10 000 mensen voor hun leven vochten’ en bij de door hem georganiseerde jachtpartijen in het circus en amfitheater waren ongeveer 3500 dieren gedood. Augustus organiseerde zelfs een nagespeelde zeeslag (naumachia_) in een kunstmatig meer met 3000 mannen en dertig grotere en nog meer kleinere schepen (_Res Gestae Divi Augusti 22-23). Daar stak Tiberius schril tegenover af. Zijn biograaf Suetonius (ca 70-ca 135) schrijft dat hij geen openbare voorstellingen gaf en dat hij mensen adviseerde om geld niet aan een theater maar aan een nieuwe weg te besteden (Tiberius, 31, 47). Natuurlijk waren er nog steeds spelen, maar minder dan voorheen.

‘Tiberius in de Tiber’

Ondanks de verschillende pogingen Augustus te imiteren kreeg Tiberius niet de steun van alle belangrijke groepen van Rome. Wellicht als een gevolg daarvan verliet Tiberius steeds vaker de hoofdstad. Vanaf het jaar 26, op een leeftijd dat Romeinen zich vaker terugtrokken uit het publieke leven, tot aan zijn dood in 37 verbleef de keizer zelfs permanent op Capri. Ironisch genoeg maakte juist de afwezigheid van Tiberius duidelijk hoe onontkoombaar zijn macht was. Bij belangrijke beslissingen wilde senatoren weten dat ze niet tegen de wensen van de princeps ingingen. Het gevolg was een belangrijke rol voor Sejanus, de prefect van de pretorianen (de enige soldaten die op het Italische schiereiland gelegerd waren) en een van de weinigen met wie de keizer contact onderhield.

Een ander gevolg van de onzekerheid over de wensen van de keizer was dat senatoren probeerden bij Tiberius in de gunst te komen, onder meer door elkaar ervan te beschuldigen níet achter de keizer te staan. Een gebrek aan steun voor de keizer werd zelfs een misdaad tegen de waardigheid (maiestas) van het Romeinse volk. De straf was oorspronkelijk verbanning, maar werd steeds vaker een doodsvonnis, waarbij bezittingen aan de keizer toekwamen. Senatoren besloten steeds vaker om tegenstanders aan te klagen, ook uit angst dat ze anders zelf aangeklaagd zouden worden. Professionele verklikkers maakten carrière. Dit verbeterde de sfeer in Rome niet. Deze maiestas-processen hebben de reputatie van Tiberius geen goed gedaan (het is een belangrijke reden voor Tacitus’ negatieve houding), hoewel hij vooral indirect verantwoordelijk was – door zijn afwezigheid.

Voor het goed functioneren van het principaat bleken de aanwezigheid en aanspreekbaarheid van de keizer een vereiste. De absentie van Tiberius veroorzaakte allerlei roddels, vooral over de perversiteiten die hij in Capri uit zou halen. Toen hij uiteindelijk op 6 maart 37 stierf, was de ontlading enorm. ‘Tiberius in de Tiber’ was een veelgehoorde kreet. In tegenstelling tot zijn voorganger zou Tiberius niet vergoddelijkt worden. Zijn resten werden in stilte bijgezet in het Mausoleum van Augustus. Eerder had de keizer de wens uitgesproken dat de Romeinen ‘wanneer ik zal zijn heengegaan, mijn daden en de reputatie van mijn naam begeleiden met lofprijzing en een goede nagedachtenis’ (Tacitus, Annales, 4.38.3). Het mocht niet zo zijn. De enige reden dat het postume imago van Tiberius niet zo slecht is als in 37 verwacht had kunnen worden, is dat zijn – toen hartstochtelijk toegejuichte – opvolger Caligula voor veel lagen van de bevolking een nog groter probleem bleek.

Olivier Hekster is hoogleraar Oude Geschiedenis aan de Radboud Universiteit Nijmegen en redacteur van Geschiedenis Magazine. Dit artikel is een licht aangepast stuk uit zijn recente boek Romeinse keizers. De macht van het imago, Bert Bakker, 2009.

Dit artikel is een publicatie van Geschiedenis Magazine.
© Geschiedenis Magazine, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 29 april 2010

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.