Je leest:

Houdt de dollar stand?

Houdt de dollar stand?

Auteur: | 1 februari 2008

Mocht je voor € 1,- aan Amerikaanse dollars willen, dan krijg je daar $ 1,46 voor terug. Vijf jaar geleden zou je slechts $ 1,- hebben ontvangen. Met andere woorden, de wisselkoers van de dollar is snel gedaald ten opzichte van de euro. Zo hot als de Chinese economie is, zo not lijkt de Amerikaanse. Het vertrouwen in de dollar daalt, de munt staat onder druk. En dat terwijl het huidige financiële systeem in de wereld juist gebaseerd is op de Amerikaanse dollar. De vraag is dan ook: houdt de dollar stand of stort hij in?

Economische grenzen verlegd

Het rijkste land ter wereld bestaat nog maar kort. Pas sinds 1776, toen 4 juli (independence day) de Engelse kolonisten zich onafhankelijk verklaarden van het Britse koninkrijk, is feitelijk sprake van de Verenigde Staten (VS) van Amerika. Niet lang dus, en toch zo rijk. Ideale omstandigheden om een welvarende staat op te bouwen lagen hieraan ten grondslag: een ondernemende en vindingrijke bevolking, een uitgestrekt land dat zich leende voor grootschalige landbouw, vrijwel alle delfstoffen en bovenal goede instituties (wetten en overheidsinstanties) die de eigendomsrechten van de bevolking bewaakten. Op deze wijze werd het particulier ondernemerschap gestimuleerd.

Geleidelijk verschoven de Amerikaanse pioniers de letterlijke frontier (grens) van hun land richting de oostkust, maar ook verschoven ze de economische frontier. Technologische ontwikkelingen, industrialisatie en massaproductie kenmerkten de 19e eeuwse periode van sterke groei van inkomen per hoofd van de bevolking. Hierbij werd de vrije marktwerking als ‘heilige koe’ beschouwd; de economie werd aan de interactie van vraag en aanbod gelaten. De overheid bemoeide zich weinig met de economie en liet het over aan het prijsmechanisme.

…Geleidelijk verschoven de Amerikaanse pioniers de letterlijke frontier (grens) van hun land richting oostkust, maar ook verschoven ze de economische frontier… (bron: Comic Stripshop)

De gold standard

Smeermiddel op deze vrije markt was de Amerikaanse dollar ($), al vanaf 1785 het algemeen geaccepteerde ruilmiddel in ‘het land der onbegrensde mogelijkheden’. De waarde werd wel heel anders bepaald dan nu, namelijk door het gewicht in zilver en goud dat men aan een dollar koppelde. Zo vertegenwoordigde in 1792 een US dollar 35,54 gram zilver. De waarde van het goud of zilver dat in de dollar opgesloten zat, werd zo omgezet in een relatieve waarde in de economie, om goederen en diensten mee te betalen. Dit systeem zorgde ervoor dat de waarde van de dollar constant bleef, zolang het land geen goud en zilver in- en uitvoerde.

Een dergelijk systeem was tussen 1870 en 1914 wereldwijd gebruik. Er was sprake van wereldwijde vaste wisselkoersen, waarbij de munten gekoppeld werden aan goud. De waarde van een lokale munt werd vastgesteld tegen een vaste wisselkoers voor goud, de zogeheten gold standard. Deze standaard zorgde voor een onbeperkte kapitaalmobiliteit en stabiliteit van valuta en internationale handel. Bij aanvang van de Eerste Wereldoorlog werd de gold standard losgelaten, een tijd van meer flexibele wisselkoersen brak aan. Naast de waarde van goederen werd nu ook de waarde van geld overgelaten aan het spel van vraag en aanbod op de markt.

…De waarde werd wel heel anders bepaald dan nu, namelijk door het gewicht in zilver en goud dat men aan een dollar koppelde…

De dollar als anker van de wereldeconomie

Ondertussen groeide de dollar mee met zijn tijd. De VS verkreeg zichzelf mondiale dominantie, ook op economisch vlak. Open grenzen en technologische ontwikkelingen (bijv. transport, ICT) maakten de wereld ‘kleiner’. De internationale handel nam gaandeweg de 20e eeuw dan ook razendsnel toe, wat grote gevolgen had voor de betekenis van de dollar. Toen de Amerikanen de Tweede Wereldoorlog wonnen was het in de praktijk al duidelijk dat de dollar de belangrijkste munt ter wereld was, zeker als je bedenkt dat de VS destijds 3/4e deel van de wereldvoorraad goud in handen had. Officieel werd de munt in 1944 daadwerkelijk de belangrijkste munt.

Dit officieel worden vond zijn beslag tijdens een conferentie in het plaatsje Bretton Woods, in de staat New Hampshire. De gedeelde ervaring van The Great Depression (de zware economische crisis die gelijktijdig in tal van landen plaatsvond) en de wil van één land, de VS, om een leidersrol te vervullen als het gaat om internationaal monetair beleid, hadden tot deze bijeenkomst tussen de geïndustrialiseerde landen geleid.

Doel was om de internationale economie te stabiliseren: Minder wisselkoersenschommelingen en prijsstabiliteit. Hoe werd dit gedaan? Door alle valuta van de conferentiedeelnemers te koppelen aan de Amerikaanse dollar, die op zijn beurt aan goud werd gekoppeld tegen een vaste inruilwaarde (35 dollar per ounce; een ounce staat ongeveer gelijk aan 31 gram): “the dollar as good as gold”. Het financiele systeem in de wereld lag nu veranderd in de dollar.

Hieruit bleek dat veel landen erg veel vertrouwen hadden in de dollar, en daarmee in het monetair beleid van de VS. Want wat zou er gebeuren als de Amerikaanse overheid ineens heel veel dollars bij zou drukken? Dan zou de dollar in waarde gaan dalen en reserves van landen (die uitgedrukt zijn in dollars, omdat de munten hieraan gekoppeld zijn) zouden plotsklaps veel minder waard zijn.

Dit systeem droeg bij aan de opbouw van veel landen na de Tweede Wereldoorlog: Investeringen in de deelnemende landen werden zekerder, want minder onderhevig aan dagelijkse wisselkoersschommelingen. Dit verlaagde hun wisselkoersrisico (kans op verliezen door schommelingen van de koers). Ook kon de vaste wisselkoers bijdragen aan een lagere inflatie en aan een hogere vraag doordat er meer vertrouwen in de stabiliteit van de munt was. Al met al was er een stabiele monetaire basis gelegd voor internationale handel en groei in de geïndustrialiseerde landen.

Eerste wantrouwen

Het Bretton Woods systeem heeft een poos stand gehouden, maar na 25 jaar was de koek op. De Amerikaanse overheid drukte steeds meer geld bij om aan de begrotingstekorten te voldoen. Vooral de Vietnamoorlog kostte de VS naast veel mensenlevens ook veel geld. Deels moest de staat dit alles bekostigen door geld bij te drukken.

Er ontstond twijfel bij landen over de houdbaarheid van de dollar en onder meer Engeland, Frankrijk en Nederland ruilden hun dollarreserves massaal in voor goud (vanaf 1971). De Amerikaanse goudvoorraad nam dan ook sterk af, en zo stortte het systeem in 1973 uiteindelijk ineen; landen koppelden hun munt los van de dollar. Willem Middelkoop, journalist en beurscommentator bij RTL Z, hierover: “Er was dus sprake van een vlucht naar goud en wantrouwen in de dollar. Alleen omdat veel wereldwijde investeringen (beleggingen, reserves) in dollars waren, daalde de wisselkoers nog niet”.

Een standaardmarkt: vraag (V) en aanbod (A) komen samen via het prijsmechanisme. Daar waar vraag en aanbod samenkomen ontstaat een marktevenwicht, het zogeheten marktequilibrium. Als de vraag naar een munt laag is zal de waarde (de prijs van de munt) dalen. (bron: Wikimedia)

De financiële wereld in het westen ging over op flexibele wisselkoersen (zie grafiek hierboven). De valuta worden in dit systeem aan het spel van vraag en aanbod op de markt overgelaten, de waarde verandert continu. Als de vraag naar een munt laag is, zal de waarde dalen. Dit maakt de geïmporteerde goederen duurder, en binnenlandse goederen relatief goedkoper, ook voor de export. Dit is hoe het er momenteel in veel landen aan toegaat. De markt corrigeert zichzelf als het ware. Wat is dan nu het probleem?

Alles draait om vertrouwen

Het probleem is dat de dollar onder grote druk staat. Kijk eens naar de prijs van olie: Olievaten worden in dollars betaald, zogeheten petrodollars. De prijs per vat is nu voor het eerst boven $ 100,- gekomen, wat bovenal een weerspiegeling is van de lagere koers van de dollar. De koers ten opzichte van de Canadese dollar heeft in 33 jaar nooit zo laag gestaan en ten opzichte van de Euro überhaupt nooit zo laag. Het vertrouwen is dus gedaald. En in het vooruitzicht van een economische recessie en een dalende rente (wat de overheid doet om de huizenmarkt te ondersteunen, waardoor mensen hun leningen kunnen blijven betalen mits de rente laag genoeg is) valt een verder dalende koers te verwachten.

Econoom Stephen Roach (werkzaam bij Morgan Stanley, zakenbank in New York) in VPRO’s Tegenlicht documentaire ‘De dag dat de Dollar valt’: “Het gaat om vertrouwen. Als buitenlandse investeerders, particuliere beleggers en centrale banken vertrouwen verliezen in de waarde van beleggingen die in dollars zijn genoteerd, zullen ze overstappen op andere beleggingen, die genoteerd zijn in andere valuta”.

…De dollarkoers ten opzichte van de euro is nooit zo laag geweest… (bron: wikimedia)

Amerikanen leven op de pof

Fundamentele oorzaak is volgens veel economen dat de Verenigde Staten al jaren op de pof leeft. Per dag leent de VS 3 miljard dollar van het buitenland om hun uitgavenpatroon te financieren. Dit is zo’n 70% van de wereldwijde besparingen. Zo bezien leven ze ver boven hun stand.

Onder president Reagan, begin jaren ’80, ontstond er als gevolg van grote defensieuitgaven een eerste grote begrotingstekort dat opgevuld moest worden met geld uit het buitenland. Dit ging lang door, totdat het tekort op de lopende rekening (verschil tussen export en import) onder Bill Clinton omgedraaid werd in een prachtig overschot. Onder George W. Bush is het echter weer verbijsterend snel omgeslagen in een groot tekort, dat dus 3 miljard per dag toeneemt.

De totale staatsschuld is inmiddels bijna 8 biljoen dollar, wat een enorme onbalans in de wereldeconomie geeft. De VS leent, de rest van de wereld verschaft deze lening. Hoe lang kan dit goed gaan zonder dat de dollar instort?

De uitstaande Amerikaanse overheidsschuld op 1 februari 2008, 13:51:05u (Nederlandse tijd)

Kaartenhuis

De dollar zal pas als een kaartenhuis instorten als men beleggingen die in dollars genoteerd zijn massaal gaat verkopen. Dan gaat iedereen dollars aanbieden, terwijl niemand ze wil hebben. Dit zal tot gevolg hebben dat de dollar enorm zal dalen in waarde. Zolang het buitenland echter geld wil uitlenen aan Amerika, door bijvoorbeeld staatsobligaties (schuldpapieren waarmee je na verloop van tijd je geld met rente terugkrijgt van de staat, in dit geval de VS) aan te nemen is er niks aan de hand. Dit zal het geval zijn zolang het buitenland er belang bij heeft dat de dollar haar waarde behoudt.

Wie wil dit? Met name China, India en de olielanden in het Midden-Oosten beschikken over grote dollarreserves. Zo ondersteunen ze het begrotingstekort van de Amerikanen, in de hoop op winstgevende investeringen en consumptie door de VS in hun land. De VS is als het ware afhankelijk van het vertrouwen dat het buitenland heeft in de Amerikaanse economie en in de bijbehorende munt, de dollar. “Als buitenlanders hun vertrouwen verliezen in een veilig rendement op lange termijn, zullen ze hun dollarportefeuilles snel en radicaal inwisselen”, aldus Roach hierover.

…Met name China, India en de olielanden in het Midden-Oosten beschikken over grote dollarreserves…

Wat kan er misgaan?

Onder sceptici heerst angst dat er een beurskrach als in 1929 plaats zal vinden. Een financiële ramp, waarbij beurzen instorten als gevolg van een grote keldering in de waarde van de dollar en er een jarenlange economische depressie zal zijn wereldwijd. Maar wat zou er nu mogelijkerwijs mis kunnen gaan als de dollar ernstig keldert?

De VS zelf zal te maken krijgen met een diepe recessie. Buitenlandse investeringen zullen sterk afnemen omdat dollargenoteerde bedrijven geen rendement opleveren. Ook worden importen duurder omdat je nu eenmaal minder kunt kopen met een munt die minder waard is ten opzichte van andere munten. Ook neemt de inflatie sterk toe als gevolg van de duurdere importen: importinflatie. Een andere bron van inflatie zal zijn dat de overheid geld bij gaat drukken omdat ze geen geld meer uit het buitenland zal kunnen lenen om tekorten te dichten. Met andere woorden, ze zal de buikriem strakker moeten spannen. Dit alles heeft uiteindelijk gevolgen voor de koopkracht en de levensstandaard van de Amerikanen.

Ook in het buitenland zal het een en ander vervelend kunnen uitpakken. Denk bijvoorbeeld aan China, dat over 1,4 biljoen(!) aan dollarreserves beschikt. Deze zouden plotsklaps geen stuiver meer waard kunnen zijn en daar zitten de Chinezen natuurlijk niet op te wachten. Ook hebben exportgeoriënteerde landen als China, India en landen in het Midden-Oosten er belang bij dat de dollar hoog blijft, opdat producten uit deze landen goedkoop blijven voor de V.S. Mocht de dollar sterk dalen, dan zal de Amerikaanse vraag sterk afnemen; ze verliezen hiermee hun voornaamste afzetmarkt. Ook hier zit niemand op te wachten. Net zo min als het feit dat Amerikaanse investeringen in deze landen sterk zullen afnemen.

Een ander niet te onderschatten punt is dat financiële markten wereldwijd aan elkaar verbonden zijn via allerlei lijntjes. Een grote crisis omtrent de dollar brengt het risico met zich mee dat het vele andere markten raakt (systeemrisico). Via deze weg berokkent het wereldwijd nog weer meer schade.

“Bush moet in de spiegel kijken”

Een val van de dollar lijkt een en al ellende met zich mee te brengen. En hoewel dit niet helemaal waar is, een dalende dollar doet bijvoorbeeld de Amerikaanse exporten stijgen, is de VS er veel aan gelegen de dollar op niveau te houden. Een verdere daling valt echter niet te voorkomen. Om het niet te snel en te radicaal te laten verlopen, lijkt het noodzakelijk voor de Amerikaanse overheid om de binnenlandse consumpties, zeker die van de overheid zelf, te doen dalen.

“Minder uitgeven, meer sparen. Minder consumeren, meer produceren. Maar voor die overgang is een recessie nodig. En dat wil niemand. Uitstel dus, maar daardoor zal de recessie alleen maar erger zijn. Want intussen is het tekort hoger en zal de buikriem dus strakker aan moeten”, aldus de Amerikaanse investeerder Peter Schiff in de documentaire van Tegenlicht over de val van de dollar.

Roach in Tegenlicht: “Bush zou in de spiegel moeten kijken en iets aan het tekort op de lopende rekening doen”. Een manier waarop de Amerikaanse overheid dit kan doen is belastingverhoging. Dit maakt consumptie minder aantrekkelijk ten opzichte van sparen en doet tegelijkertijd de begrotingstekorten van de overheid krimpen. Een ander middel is renteverhoging. Dit maakt sparen interessanter. Bovendien trekt het buitenlandse investeringen aan.

“Bush zou in de spiegel moeten kijken en iets aan het tekort op de lopende rekening doen”.

Geen paniek

Is er reden tot paniek? Zal er een crisis als in 1929 komen, compleet met instorting van de beurzen, gierende inflatie, massale werkloosheid en een sterke daling van koopkracht? Zal de dollar instorten?

Waarschijnlijk niet. Er zijn teveel partijen die belang hebben bij een hoge dollarkoers. En mocht het zover komen dat de dollar niet meer geleidelijk daalt, maar snel en radicaal, dan zijn er altijd nog de centrale banken. Deze instituties hebben tot doel stabiliteit van het financiële stelsel te bewaken, zowel nationaal als internationaal. Hiertoe hebben ze korte lijntjes met elkaar, waardoor ze in geval van schokkende veranderingen in de dollarkoers onmiddellijk restrictieve maatregelen kunnen nemen.

Zeker is wel dat de Verenigde Staten haar economische, en daarmee politieke, machtspositie langzamerhand aan het verliezen is: Zware tekorten en torenhoge schulden; een afkalvende economie door overmatige consumptie en gebrekkige productie en besparingen; bezittingen van (grote) bedrijven verschuiven naar landen die wel het kapitaal hebben, met name Aziatische landen als China en India. Het wereldwijde vertrouwen in de Amerikaanse economie daalt, met als signaal afgevend gevolg een dalende dollarkoers. Het is nu te hopen dat de Amerikaanse overheid ophoudt boven haar stand te leven en zodoende zal bijdragen aan een nieuwe, gezonde balans in de wereldeconomie.

Amerikaanse rappers gebruiken euro’s in clip

Zie ook

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 01 februari 2008

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.