Je leest:

Hoe vind je een man in Dakar?

Hoe vind je een man in Dakar?

Maraboets en de problemen van jonge vrouwen

Auteur: | 26 november 2006

In het kader van haar promotieonderzoek onderzocht Amber Gemmeke onder andere hoe vrouwelijke maraboets in de buitenwijken van Dakar (Senegal) in een mannenwereld hun positie legitimeren. In dit artikel laat ze vooral zien waarom de wachtkamers van maraboets vol zitten met jonge vrouwen.

‘Polygame mannen in Dakar sterven jong,’ zei Aminata, mijn gastvrouw en tolk in Dakar. ‘Ze worden vergiftigd door het eten dat hun vrouwen klaarmaken. Wanneer ze na een goede maaltijd tevreden achterover leunen, is de buik waar ze over wrijven gezwollen door magische middelen.’ Aminata spreekt uit ervaring: ze is getrouwd geweest als derde vrouw, maar scheidde na een jaar van haar man omdat zij ‘niet de tijd of de energie had voor jaloezie en bezoeken aan maraboets’.

Magische middelen zoals amuletten, drankjes en betoveringen zijn populaire wapens in de strijd die zich rond het huwelijk in Senegal afspeelt. In de buitenwijken van Dakar zitten de wachtkamers van maraboets vol met jonge vrouwen. Zij zoeken steun bij het zoeken naar en vervolgens vasthouden van een geschikte huwelijkskandidaat. Hoewel ook mannen maraboets bezoeken, vooral voor het verkrijgen van steun bij impotentie, immigratie en het zoeken van werk, vormen vrouwen duidelijk de meerderheid van de klanten.

De term maraboet is afgeleid van het Arabische al-murabit, (meervoud al-murabitun), de monnik-soldaten die Berbers in de westelijke Sahara in de elfde en twaalfde eeuw na Christus islamiseerden. De term, vaak gebruikt door francofone West-Afrikanen en westerse academici, verwijst naar zowel islamitische geleerden en leiders van moslimse broederschappen als naar elke soort specialist in esoterische kennis. Ook specialisten die geen enkele kennis van de islam of het Arabisch hebben worden maraboet genoemd of met een equivalent in een lokale taal aangeduid. Behalve onderwijs bieden de meeste maraboets ook divinatie, magische bescherming, genezing en betoveringen. In het Frans worden deze praktijken aangeduid met maraboutage, in het Wolof, de belangrijkste taal in Dakar, met liguee (werk).

Maraboets zijn in Dakar niet alleen talrijk, maar ook volop aanwezig in het stedelijke beeld, geluid en in de media. Dakar is een bijzonder visuele stad, vol muurschilderingen en foto’s. Portretten van bekende maraboets sieren huizen en voertuigen. Ook komen ze voor in een indrukwekkend aantal websites, krantenberichten, theaterproducties en films. Behalve visueel zijn maraboets ook wat betreft het gehoor zeer aanwezig in Dakar, vooral in de buitenwijken. Religieuze groeperingen (dahira’s) komen er bij elkaar om te zingen en te preken. Vaak tegelijkertijd in dezelfde straat en tot in de vroege uurtjes, zetten verschillende dahira’s hun luidsprekers helemaal open om hun maraboets lof toe te zingen.

Dakar is een bijzonder visuele stad, vol muurschilderingen en foto’s. Portretten van bekende maraboets sieren huizen en voertuigen.

Bouwput

De buitenwijken van Dakar lijken op een gigantische bouwput. In tegenstelling tot het verkeer, dat elke dag meer en meer vaststaat, is de huizenmarkt volop in beweging. Met verbazingwekkende snelheid verschijnen er nieuwe appartementencomplexen. Doordat in Dakar een enorm gebrek aan huisvesting bestaat, is de huizenmarkt erg lucratief: kamers kosten soms maandsalarissen. Hele families wonen daarom vaak samen in ruimtes van slechts een paar vierkante meter.

Ook maraboets investeren in deze lucratieve huizenmarkt, vooral sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw. Even als vele andere Senegalezen emigreren zij sinds die tijd in grote aantallen naar Europa (vooral Italië en Spanje) of de Verenigde Staten. Het geld dat zij er verdienen sturen ze naar hun verwanten in Dakar, die het vervolgens in appartementencomplexen investeren.

Met verbazingwekkende snelheid verschijnen er nieuwe appartementencomplexen. Doordat in Dakar een enorm gebrek aan huisvesting bestaat, is de huizenmarkt erg lucratief.

In het ruime aanbod van maraboets in Dakar vormt een kleine groep vrouwen een opvallende uitzondering. Maraboets die islamitische esoterische wetenschap bij hun divinatiesessies gebruiken en het vervaardigen van amuletten—zoals het gebruik van koranteksten, Arabische numerologie en astrologie—zijn voor het overgrote deel mannen. Vrouwen die dit soort kennis in praktijk brengen zijn voor Senegalezen en westerse academici op zijn best een speciale uitzondering en op zijn slechtst een contradictio in terminis. Men verwacht van vrouwen niet dat zij de lange opleiding tot maraboet volgen. Op de leeftijd dat hun broers met deze opleiding beginnen, meestal wanneer ze zo’n vijftien jaar oud zijn, worden zij geacht te trouwen en echtgenote en moeder in een ander huishouden te worden. Bovendien wordt de menstruatie van vrouwen gezien als onreinheid die het werk van een maraboet teniet doet.

Dit neemt niet weg dat ik in Dakar toch een aantal vrouwelijke maraboets heb ontmoet. Deze vrouwen verschillen in zoverre van hun mannelijke collega’s dat zij niet in familienetwerken van broers, neven en ooms werken, maar onafhankelijk, in betrekkelijke anonimiteit met een eigen klantenkring. Interessant genoeg zijn zij zodra ze eenmaal hun reputatie gevestigd hebben erg populair. Hun wachtkamers zitten voller dan die van mannelijke collega’s. Een inwoner van een buitenwijk in Dakar zei hierover: ‘Een succesvolle vrouwelijke maraboet is zo’n uitzondering, dat ze zowel een sterk karakter als grote krachten moet bezitten.’ Vrouwelijke maraboets combineren dus twee succesvolle ingrediënten: de prestigieuze kennis van islamitische esoterie én het feit dat ze vrouw zijn. Voor het overgrote deel hebben ze vrouwelijke klantenkring.

Marabout Fatou voert een behandeling uit met een witte haan om een man te verlossen van de maraboutage die hem door zijn rivalen is aangedaan. Er zijn internationaal bekende rolmodellen voor deze vrouwelijke maraboets, die door duizenden volgelingen, zowel mannen als vrouwen, geconsulteerd worden. Deze vrouwen, bijvoorbeeld Sokhna Maï en Oumoulkhairy Niasse, zijn de echtgenotes of zussen van de leiders van broederschappen in Senegal.

Jaloezie

Klanten spreken niet gemakkelijk over hun bezoek aan maraboets. Tijdens de uren die ik in wachtkamers van maraboets doorbracht, dikwijls tot de laatste klant weer naar huis ging, kon ik anders dan ik had gehoopt geen klanten interviewen. De sfeer was veelal gespannen. Klanten staarden recht voor zich uit en zwegen, zelfs wanneer ze samen met anderen waren gekomen. De antwoorden op mijn vragen waren meestal kort en zo duidelijk met tegenzin gegeven, dat ook ik al snel mijn mond hield.

Gelukkig beschikte ik ook over andere bronnen van informatie om de motivatie van bezoekers van maraboets te kunnen achterhalen: in Dakar woonde ik tussen vrouwen voor wie het bezoek een integraal onderdeel van hun leven vormt. Mijn gastvrouw, haar jongere zus en vier buurvrouwen bespraken niet alleen regelmatig allerlei geruchten over maraboutage in de buurt, maar bezochten op één vrouw na ook allemaal zelf een maraboet. Het was met name de inwonende schoonmoeder die voor problemen zorgde in het huishouden van de benedenburen, dat bestond uit een 23-jarige vrouw, haar dertigjarige man, hun drie jaar oude zoon, de moeder van de man, twee nichtjes van zeven en negen jaar oud, een dienstmeisje en drie witte schapen.

Veel huishoudens in Dakar houden thuis schapen. Ze staan vastgebonden onder de trap, in kleine houten gebouwtjes op straat of op het dak van het huis en worden tijdens het islamitisch offerfeest of ter gelegenheid van andere festiviteiten zoals bruiloften en doopfeesten geslacht. Verder meent men dat witte schapen hun eigenaren beschermen door jaloezie van buren te absorberen en spanningen in het huishouden weg te nemen. Zelfs, of juist, in de betere wijken van Dakar zag ik mensen witte schapen houden vanwege de aan hen toegeschreven absorberende kwaliteiten. De drie schapen van de benedenburen hielpen echter duidelijk niet bij het verminderen van de spanningen in de familie.

Veel huishoudens in Dakar houden thuis schapen. Men meent dat witte schapen hun eigenaren beschermen door jaloezie van buren te absorberen en spanningen in het huishouden weg te nemen.

Regelmatig liep ik op weg naar boven langs de ruziënde schoonmoeder en schoondochter, salaam aleikum (vrede zij met u) mompelend. Op een nacht hadden beiden slaande ruzie, daarbij gadegeslagen door de meeste buren. Sommige van de buren probeerden hen uit elkaar te houden, anderen echter genoten van de voorstelling op meegenomen plastic stoelen, drankjes in de hand. Uiteindelijk vertrok de schoondochter met haar matras en andere spullen naar het huis van haar oom elders in de wijk. De volgende dag was de schoonmoeder opvallend vrolijk. Zingend maakte ze het huis schoon. Trots zei ze dat haar maraboet duidelijk sterker is dan die van haar schoondochter en dat ze nu grondig aan het schoonmaken was om er zeker van te zijn dat er niet een amulet van haar schoondochter in het huis zou achterblijven.

In mijn gastgezin waren de meningen over de werkelijke toedracht van de ruzies verdeeld. Volgens de man des huizes vormde geld het grootste probleem: de schoonmoeder verweet de schoondochter dat zij geen enkel inkomen binnenbracht, terwijl zijzelf met de verkoop van groenten tenminste iets probeerde te verdienen. Volgens zijn echtgenote was het werkelijke probleem echter jaloezie. ‘De schoonmoeder is zelf vier keer gescheiden,’ zei ze. ‘Ze kan het niet verdragen dat haar zoon aandacht geeft aan een andere vrouw.’

Mijn gastvrouw zag de gebeurtenissen die volgden op het vertrek van de schoondochter als verder bewijs voor deze stelling. De moeder begon al snel weer te ruziën, deze keer met het 17-jarig dienstmeisje. Dit meisje had haar zoontje van twee op het platteland achtergelaten om in de stad werk te zoeken. Ze kreeg, ook voor Senegalese begrippen, erg weinig betaald. Na het vertrek van de schoondochter had ze nog meer werk te doen en de schoonmoeder greep elk voorwendsel aan om haar te bekritiseren. Op een dag kon ze het niet langer aan en ze vertelde in tranen over de laatste ruzie. Ze nam afscheid van ons en vertrok naar haar dorp. Mijn gastvrouw toonde zich geschokt: ‘De man wilde dat het meisje bleef. Misschien heeft de schoonmoeder maraboutage gebruikt om ook dit meisje weg te werken. Het is normaal dat er problemen in een huishouden zijn, maar deze vrouw is wel extreem jaloers.’

Volgens de meeste maraboets die ik sprak consulteren vrouwen hen voornamelijk voor ‘problemen in het huishouden’, evenals voor onvruchtbaarheid en voor het vinden van een geschikte echtgenoot. Een vrouwelijke maraboet, Fatou, zei: ‘Jonge vrouwen tot een jaar of 35 vormen de meerderheid van mijn klantenkring. Zij consulteren me omdat ze willen trouwen of omdat ze problemen hebben met hun co-vrouwen of hun schoonmoeder. Wij vrouwen hebben zoveel problemen omdat wij bij de familie van de man gaan wonen. En wij zijn degenen die met de co-vrouwen moeten samenleven.’

Dakar heeft een van de hoogste aantallen polygame huwelijken in stedelijk Afrika. In 1988 maakte bijna de helft van de getrouwde vrouwen in de buitenwijken van Dakar deel uit van een polygaam huwelijk.

De beperkte ruimte waarop families in Dakar samenwonen en de precaire financiële omstandigheden vergroten de spanningen. Bezoeken aan maraboets vormen hiervoor een uitlaatklep. Een Dakaroise zei: ‘Hier in Senegal leven we met maskers voor ons echte gezicht. We zijn gewend om voor de buitenwereld te doen of onze familie perfect is, terwijl we samenleven met onze grootste rivalen. Daarom hebben we de maraboets zo hard nodig. Ze nemen onze zorgen weg. Ze stellen ons gerust, zodat we onze normale, rustige zelf worden.’

Fervente competitie

Niet alleen tijdens het huwelijk, ook ervoor hebben meisjes en jonge vrouwen hulp nodig. Er bestaat een fervente competitie voor goed in de markt liggende mannen, thiof genaamd. Een thiof is eigenlijk een dure, zeldzame en lekkere vis. Het is ook de naam van het enige glossy van Senegal, waar de rijke en beroemde people van Dakar in woord en beeld worden beschreven. Maar een thiof staat ook voor een charismatische, goedgeklede en rijke man. Zijn tegenhanger is de yaboy, een jonge man met stijl, maar zonder geld; yaboy is tevens de naam van een eveneens smakelijke vis, maar wel klein en vol graten.

Thiof of yaboy?

Een ander meisje in de wijk waar ik woonde ging met een yaboy om, maar hoopte ondertussen te trouwen met haar werkgever, door buurmeisjes als een thiof omschreven. Haar yaboy vriend gaf haar regelmatig kleding en sieraden. ‘Kijk wat hij me nu gegeven heeft,’ zei ze, terwijl ze een pet in de stijl van Christina Aguilera liet zien. ‘Nu kan ik me mooi maken voor mijn baas.’ Een paar maanden lang leek het er inderdaad op dat haar werkgever met haar wilde trouwen. Hij vertelde haar dat hij van haar hield en scheidde zelfs van zijn eerste vrouw. Maar plotseling bedacht hij zich. Binnen een week trouwde hij met een ander meisje en gooide hij mijn buurmeisje op straat, met als argument dat ze de badkamer niet goed schoonmaakte. Ze kwam eten en slapen bij de buren, bezocht twee maraboets om weer met haar werkgever verzoend te raken, maar zonder resultaat. Na een week verliet ze Dakar en keerde ze naar haar dorp terug.

Fatou ziet dagelijks dergelijke meisjes. Ze komen voor een divinatiesessie of om een rivale magisch te ‘bewerken’. Voor divinatie gebruikt Fatou kaurischelpen. Een meisje dat haar bezocht was begin twintig en gekleed in een spijkerbroek en een strak zwart topje. Fatou schudde veertig kaurischelpen op haar gevlochten schaal en gaf er ongeveer vijftien aan het meisje. Het meisje bracht haar hand met de schelpen dicht bij haar mond, fluisterde wat ze wilde weten en gooide de schelpen terug op de schaal. Fatou bestudeerde ze en schudde de schelpen na elke verklaring die ze gaf. Fatou zei: ‘Je bent verliefd op een getrouwde man, maar zijn vrouwen doen er alles aan om de relatie te doen mislukken. Vooral de vrouw die deze kant op woont.’ Fatou wees naar het zuiden. Het meisje beaamde dit. ‘Ze is zelfs naar een maraboet gegaan,’ vervolgde Fatou, ‘om ervoor te zorgen dat je hem niet meer ziet. En je hebt de man nu al een aantal dagen niet meer gezien.’ Het meisje antwoordde: ‘Inderdaad, ze doet alles om ons uit elkaar te houden. Haar naam is N.F.B.’ Fatou ging echter niet op deze opmerking in. Later vertelde ze mij dat het meisje deze naam noemde omdat ze wilde dat Fatou haar met een betovering zou ‘bewerken’. Dat deed Fatou niet. In plaats daarvan zei ze: ‘Geef drie witte kolanoten als offer en alles komt goed. Ik zie een leven vol geluk, plezier en rijkdom voor je. Alle problemen die je hebt zullen verdwijnen.’

Kolanoten zijn het zaad van de kolaboom en hebben een stimulerende werking. Ze worden in heel West-Afrika gebruikt in giftrelaties. Drie witte kolanoten als offer geven betekent, in de context van een consult bij een maraboet, het geven van de noten aan een oudere voorbijganger.

De behoefte aan zekerheid en controle van jonge vrouwen komt grotendeels voort uit hun kwetsbaarheid. Vooral recent gemigreerde meisjes van het platteland, zoals de twee voorbeelden van de dienstmeisjes laten zien, bevinden zich in een erg afhankelijke en onzekere positie. Zij hebben vaak geen of een gebrekkig familienetwerk om op terug te vallen en zoeken daarom steun bij maraboets. Troosten en geruststellen vormen zonder twijfel belangrijke aspecten van het werk van maraboets. In elke behandeling die ik meemaakte verzekerden zij hun klanten van een toekomst vol geluk, plezier en rijkdom, zoals ook Fatou. Zij hebben zodoende dezelfde functie als witte schapen: het wegnemen van spanningen.

Maar maraboets zorgen niet alleen voor het wegnemen van spanningen, ze veroorzaken ook angst. Het wordt algemeen erkend dat zij anderen van kwaad beschuldigen en zodoende voor nog meer onrust zorgen. In bijna alle divinatiesessies die ik meemaakte beschuldigden maraboets bekenden van de klant van kwaadwilligheid. Fatou bijvoorbeeld gaf al meteen aan het begin van het consult aan dat een andere vrouw schuldig was aan het probleem van haar klant. Maraboets worden ervan verdacht dit opzettelijk te doen, zodat ze de klant tot dure beschermingsrituelen of tegenaanvallen kunnen overhalen. Zij vervullen dus een ambigue rol: ze verminderen niet alleen spanningen, maar vergroten ze ook. De klanten werken eveneens mee aan het dubbelzinnige karakter van een consult: zij verwachten dat maraboets iemand beschuldigen en werken daar zelf actief aan mee, zoals bleek uit het antwoord van het meisje over de vrouw van haar minnaar.

Maraboets zorgen niet alleen voor het wegnemen van spanningen, ze veroorzaken ook angst.

Nederland

Ook in Nederland zijn er maraboets. De Senegalezen die ik sprak zijn het erover eens dat in de grote steden meer behoefte aan maraboets bestaat dan op het platteland. Zij verklaren hun populariteit in Europa met dezelfde redenering: als in urbaan Senegal de behoefte al groot is, dan moet die in verstedelijkt Europa helemaal enorm zijn. Al sinds de koloniale tijd gaan Senegalese maraboets naar Frankrijk. Vanaf de jaren negentig hebben ze ook steeds meer andere Europese markten ontdekt. Voor de kleine vierkante advertenties met de aanprijzing van een ‘echt Afrikaans’ medium zijn grotendeels West-Afrikanen uit Guinee, Gambia, en Senegal verantwoordelijk, van wie sommigen het geld dat ze in Nederland verdienen in appartementencomplexen in de buitenwijken van Dakar investeren.

Vrouwelijke maraboets reizen nog niet in groten getale naar Europa. Wel helpen zij gemigreerde klanten vanuit Dakar. Fatou wordt regelmatig door vrouwen uit Italië en Frankrijk opgebeld vanwege problemen in het huishouden. Zij vragen haar om divinatiesessies en rituele handelingen. Het geld voor het consult sturen zij per Western Union, terwijl de eventuele offers door hun familieleden worden gebracht.

Al sinds de koloniale tijd gaan Senegalese maraboets naar Frankrijk. Vanaf de jaren negentig hebben ze ook steeds meer andere Europese markten ontdekt. Voor de kleine vierkante advertenties met de aanprijzing van een ‘echt Afrikaans’ medium zijn grotendeels West-Afrikanen verantwoordelijk.

Toch heeft het woord ‘maraboutage’ in Senegal geen positieve klank. Iedereen die ik vertelde over mijn onderzoek opende wijd de ogen. ‘Dat is interessant!’, luidde meestal de eerste reactie. Sommigen vroegen of ik een betrouwbare maraboet kon aanraden, anderen vroegen of er in Nederland ook maraboets zijn. Maar de meeste mensen waarschuwden me voorzichtig te zijn met maraboetage. ‘Ik hou niet van dat woord,’ zei een man tegen me. ‘Het kan veel ellende veroorzaken. Men gebruikt het om een rivaal te verwijderen, gek te maken, zelfs te doden. In Nederland heeft men vast geen flauw idee wat het betekent, maar hier is het erg negatief. Kun je niet een begrip als ’esoterische kennis’ of ‘occulte krachten’ in je proefschrift gebruiken?’

Amber Gemmeke is als aio verbonden aan het CNWS en doet onderzoek naar maraboets, urbanisatie en esoterische kennis in Dakar, Senegal.

Dit artikel is een publicatie van ZemZem.
© ZemZem, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 26 november 2006

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.