Je leest:

Hoe klinkt de islamitische toekomst?

Hoe klinkt de islamitische toekomst?

Auteur: | 20 april 2006

Indonesië zou wel eens dé plek kunnen zijn waar de toekomst van de islam wordt bepaald. De islamitische popcultuur is hier een voorbode van.

In januari 2001 werd tijdens de vastenmaand in bioscopen in geheel Zuidoost-Azië de Maleise film Syukur21 (Zegeningen in de 21e eeuw) uitgebracht. Deze film, wel eens de eerste moslim-sciencefictionfilm genoemd, verhaalt over de bewoners van de toekomstige modelstad Rauhad die in het jaar 2021 de geneugten maar ook kwalen van moderne technologie onder ogen moeten zien. De film is opgenomen tegen de achtergrond van de futuristische islamitische architectuur van de beoogde nieuwe hoofdstad van Maleisië. Alles aan de film mag modern worden genoemd: kinderen leren hun religieuze verzen te reciteren vanaf een LCD-scherm, en koranteksten worden via een handcomputer gedownload.

Syukur21, de allereerste moslim-sciencefctionfilm, met een hoofdrol voor nasyid-groep Raihan.

Dat Syukur 21 in verschillende Aziatische landen tegelijk in roulatie ging, onderstreept niet alleen een nieuw transnationaal bewustzijn, maar ook een bewustzijn waarvan het kloppend hart niet in het Midden-Oosten ligt. De makers speelden in op ideeën die begin deze eeuw in menig Aziatisch land opgang deden, Maleisië voorop. Al in 1991 had de Maleise premier Mahatir Mohammad 2020 gekozen als het jaar waarin Maleisië de grote sprong voorwaarts voltooid zou moeten hebben, klaar voor de uitdagingen van de 21e eeuw.

Het project Vision2020 dat hieruit voortkwam, was niet het enige project in zijn soort. In Indonesië werd tegelijkertijd middels Nusantara21 gemikt op breedband-internet voor iedereen en Singapore had IT2000. Maar Maleisië ging nog verder: dankzij een Zuidoost-Aziatische pendant van Silicon Valley zouden Kuala Lumpur en de zustersteden Putrajaya-Cyberjaya het kloppend hart van de regio moeten worden. Veel van de projecten hebben hevig geleden onder de Aziatische valutacrisis, maar Syukur 21 refereert enthousiast aan dergelijke ideeën waarbij alleen de snel groeiende technologie in de film dienstbaar is gemaakt aan het geloof in God en respect voor de medemens.

Tegelijkertijd is Syukur 21 een schoolvoorbeeld van de nieuwe islamitische popcultuur in Zuidoost-Azië. Syukur 21 valt namelijk op door de prominente plaats van nasyid, een nieuw soort islamitische popmuziek. Dit wordt nog eens benadrukt door de aanwezigheid van Raihan, één van de populairste nasyid-ensembles van het moment. Deze nieuwe popcultuur laat zien wat het betekent om in de 21e eeuw jong, modern en moslim te zijn. Ook Syukur 21 is representatief voor een islam die niet op traditionalistische ideeën berust, maar waarvoor modern ook niet synoniem is aan het Westen.

Snada.

Jongensband

De term nasyid is afgeleid van het Arabische anashid, dat staat voor het zingen of de zanger van een religieuze hymne. Nu staat de term vooral voor een a capella genre dat zingend commentaar geeft op de politieke en sociale situatie. Het genre werd door Maleise studenten geïntroduceerd die in het Midden- Oosten, vooral Egypte, Koeweit en Jordanië, hadden gestudeerd. De muziek sloeg dermate aan dat al gauw lokale nasyid-ensembles werden opgericht die in de eigen taal de boodschap van nasyid verkondigden.

In de late negentiger jaren van de vorige eeuw zou nasyid tenslotte ook doorbreken in naburige landen die vanouds een grote moslimgemeenschap kenden, Indonesië voorop. Vandaag de dag vindt in Indonesië nasyid zijn aanhang vooral in religieuze scholen ( pesantren) en moskeeën, maar ook op middelbare scholen en universiteiten. Met name aan de universiteiten, waar een mengeling van studentenactivisme, jongerencultuur en een ontluikend islamitisch bewustzijn samenkomen, worden veel nasyid ensembles opgericht.

Ondanks deze roots in wat wel ‘campus islam’ wordt genoemd is het model van de nasyid-groepen ontegenzeggelijk ingegeven door de populariteit van Westerse boybands als Boyz II Men, Westlife en Backstreet boys, waaraan men zangstijl en podiumpresentatie ontleent. Net als deze Westerse groepen gaat het om hip geklede jongensbands die aanbeden worden door een publiek van jonge moslima’s. Het publiek bestaat uit de jonge stedelijke middenklasse, met een goede opleiding en meestal zelf nog studerend.

Het enorme succes van nasyid in deze kringen wordt naast het gebruik van het Maleis als voertaal ook wel verklaard door het toegankelijke karakter van de teksten: men zingt immers niet alleen over religieuze dogma’s, maar ook over voor jongeren herkenbare zaken als vriendschap, zelfvertrouwen, seksualiteit of de verleidingen van drugs. Velen zien nasyid dan ook als een gezonde tegenhanger van de Westerse decadente popmuziek waaraan de jongeren in Azië nu worden blootgesteld.

Backstreet boys. Vergelijk deze afbeelding maar eens met de volgende.

Internet

Raihans muziekvideo’s zijn regelmatig te zien op MTV. Maar ook bands als Rabbani en het Indonesische Snada genieten een ongekende sterrenstatus en hebben contracten bij grote multinationale platenmaatschappijen. Duizenden andere kleine ensembles hebben meer moeite een dergelijke deal binnen te slepen en brengen in eigen beheer hun cassettes uit. Via een uitgebreid netwerk van moskeeën, festivals en kleine islamitische boekhandels vinden de weg naar de luisteraar.

Het genre heeft een enorme stimulans gekregen door nieuwe manieren van distributie en promotie. Vooral het gebruik van nieuwe en mobiele media complementeren in toenemende mate de andere praktijken van nasyid liefhebbers. Slechts één tot twee procent van de Indonesische populatie maakt regelmatig gebruik van internet en een groot deel daarvan doet dat via internetcafés.

Een groot aantal webportals specialiseert zich in nasyid. CyberNasyid was lange tijd de meest bekende, maar is helaas sinds enige maanden gesloten. Het adres lijkt opgekocht door een site die handelt in homo-erotiek. Het bestaan van andere sites is vergelijkbaar instabiel.

Maar er is sinds een jaar of vier op het internet een groot aantal andere sites gewijd aan nasyid. Sommigen bestaan uit discussiegroepen, meestal alleen toegankelijk voor leden. De sites zijn gewijd aan een specifieke groep, zoals Nasyid Snada uit Jakarta of Wirdani JV (Justice Voice) Community uit Yogyakarta. De sites zijn een belangrijk marketing-instrument waarbij artiesten via polls en mp3-fragmenten polsen wat er onder de fans leeft. De debatten richten ook op bijvoorbeeld familieproblemen, de economie en het huwelijk.

Ook het karakter van islamitische muziek wordt vaak bediscussieerd. Sommige groepen kiezen er vanwege een vermeend religieus verbod op entertainment voor om a capella muziek te maken. Anderen mengen hun nasyid met hiphop, R&B of zelfs breakbeat of gospel. Veel discussies gaan ook over het gebruik van muzikale stijlen en de toekomst van nasyid, maar er wordt ook kritiek geuit op bijvoorbeeld een Indonesisch nasyid-festival dat gemodelleerd is naar het programma Idols. Men vraagt zich af hoeveel pop getolereerd kan worden om het nog islamitisch te laten zijn.

Velen zien nasyid als een gezonde tegenhanger van Westerse decadente popmuziek.

Internationaal

Participanten in dergelijke discussiegroepen spreken elkaar aan met de trendy Engelse term nasyider, of nog beter e(lectronic)- nasyider. Daarmee drukken ze een gemeenschappelijke identiteit uit, gebaseerd op muzikale smaak en religie. Deze e-nasyiders lijken vooral te bestaan uit tieners en studenten.

Opmerkelijk is dat veel van de portals en praatgroepen nauwelijks met elkaar wedijveren maar eerder met elkaar verbonden zijn, een ethos dat ook in de nasyid-industrie overheerst. Belangenorganisaties als de Maleise Vereniging voor Promotie van de Nasyid-industrie (Persatuan Penggiat Industri Nasyeed oftewel PIN) en het Indonesische equivalent Forum Nasyid Indonesia (FNI) waarschuwen regelmatig dat de beste zijn niet altijd het beste is. Veel van de sites zijn onderling gerelateerd via verwijzende links, hetgeen suggereert dat er een hechte gemeenschap bestaat.

Opvallend is ook dat de sites, die allen gebruik maken van het Bahasa Indonesia (de officiële taal van Indonesië) of Maleis, worden bezocht door fans uit heel Zuidoost-Azië. Popmuziek en popcultuur worden er vanouds gepromoot en gedistribueerd voor aparte nationale markten. Nasyid breekt dus met deze ongeschreven regel. Uit de onderlinge verhoudingen tussen artiesten en hun fans lijkt een regionale transculturele identiteit te spreken die enerzijds het ideaal van de wereldwijde moslimgemeenschap reflecteert, maar anderzijds het epicentrum van een dergelijke gemeenschap niet zozeer in het Midden-Oosten zoekt maar in Zuidoost-Azië zelf.

Technologie

Islamitisch transnationalisme dateert van ver voor de introductie van nieuwe informatietechnologieën. Deze technologieën worden in Azië vaak geassocieerd met het meer radicale gezicht van de islam, zoals jihadsites en sinds de Bali-bom en vergelijkbare aanslagen in Zuid-Thailand ook met mobiele telefoons die als detonatiesysteem kunnen fungeren.

Het album van de Indonesische groep Snada dat uitgebracht werd naar aanleiding van hun Maleise tour.

De houding van de jeugd ten opzichte van nieuwe media is op zijn zachtst gezegd ambigu. Video-cd, internetcafés en mobiele telefoon worden vaak vereenzelvigd met porno, piraterij en politiek geweld. Velen zien echter ook de voordelen van deze nieuwe technologieën. Nieuwe informatietechnologie is een kanaal waarlangs onder de jonge middenklasse een gematigde, moderne maar tegelijkertijd ook zeer bewuste islam wordt gepropageerd: van moslimmode, tot de enorme populariteit van priester AA Gymn, maar men kan ook denken aan het brede scala aan online lifestyle-magazines in islamitische stijl. Dit is het gezicht van een nieuwe moslimgeneratie en nasyid is hun soundtrack.

Voor vele nasyiders zijn deze nieuwe mediatechnologieën synoniem aan moderniteit. Het gebruik heeft veel moslimjongeren doen speculeren over de mogelijkheden ervan in een toekomstige islamitische samenleving. In het nabije verleden verklaarden islamitische popgenres als bijvoorbeeld dangdut – een populaire Indonesische muzieksoort geassocieerd met onderklasse-sentimenten en met volksislam – zich tegen alles dat hip en kosmopoliet was in een provocatieve anti-Westerse en anti-modernistische houding.

De nasyid-portals mikken op jongeren die op zoek zijn naar modieuze e-mailaccounts, elektronische kaarten, mp3, pod casts en nasyid-ringtones. De wensen van deze gemeenschap komen daarmee overeen met die van jeugdculturen in de Westerse en meer seculiere context.

Deze openlijke flirt met moderniteit gaat nog een stap verder met het gebruik van mobiele media, een sector die in vele opzichten veel verder ontwikkeld is in dit deel van Azië dan in West-Europa. Sinds kort kan men in grote Indonesische steden gebruikmaken van een streaming voice message service die Al Quran Seluler (van ‘cellular’) wordt genoemd, waarmee men zes minuten durende koranteksten naar de mobiel kan laten stromen. Er zijn vergelijkbare diensten waarbij men islamitische kalligrafi e naar de telefoon kan downloaden. Sommige discussiegroepen, zoals rtnasyid, specialiseren in gratis down te loaden islamitische ringtones die veelal op bekende nasyid- liedjes gebaseerd zijn. Een recente ontwikkeling is de WAP-portal voor de mobiele telefoon, Nasyid Mobile, waar men via de telefoon de laatste nieuwtjes op het nasyid-front te weten komt. Onder het mom van ‘nasyid go mobile’ roepen de eigenaars van de website ensembles op de site van inhoud te voorzien die dan weer door gebruikers via hun mobiele telefoon is op te roepen.

De wensen van e-nasyiders reflecteren de opkomst van de nieuwe mobiele middenklasse- moslim, die in vergelijking tot eerdere islamitische jeugdculturen een veel kosmopolitischer karakter heeft. Brotherzaky, een van de nasyiders actief in het CyberNasyid forum verwoordde het enige jaren terug in een discussie over de toekomst van nasyid als volgt: ‘Nasyid-liedjes moeten reflecteren wat er in iemands hart speelt. En we moeten niet vergeten dit in overeenstemming met de tijd te brengen: we moeten video-cd’s maken, en internetsites zodat wij als nasyiders niet als traditionalisten worden afgeschilderd. Een modern tijdperk is aangebroken, is het niet?’ De hoopvolle verwachtingen voor een nabije islamitische toekomst worden mogelijk nog het best benadrukt in Syukur 21. De film is een portret van het eeuwenoude conflict tussen Oost en West, gepersonifieerd door de Maleise expat Kamal die als NASA-specialist in de Verenigde Staten werkt. Na dertig jaar besluit hij samen met zijn zoon Daniel terug te gaan naar Maleisië om er te werken aan een klimatologisch beheerssysteem voor de islamitische stad Rauhad, een gemeenschap gestoeld op het naleven van religieuze waarden. In de loop van de film zien we hoe Kamal en Daniel langzaam hun materialistische levensstijl afzweren en door Raihan gewonnen worden voor een levensvisie die op spirituele waarden gestoeld is.

Hypermoderne islam

De film, algemeen geprezen voor het gebruik van 3d animaties en ‘state-of-the art’ technologie, geeft ons een hypermoderne islam. CyberNasyid meldde dan ook over deze film dat de 21e eeuw een eeuw van technologie zou worden. De wereldwijde moslimgemeenschap moet daarom bedreven raken in de nieuwe informatietechnologie. In de allerlaatste scène van de film en op de klanken van i’tiraf (belijdenis/bekentenis), één van de lijfliederen van de nasyid-gemeenschap, meldt een voice-over: ‘Hoe groot de menselijke ambitie ook is, ze zal nooit groter dan God zijn; de wetten van wetenschap en technologie zijn immers de wetten van Allah.’

Populaire muziek, film en internet verkondigen zo een gematigde moderne islam. Door de islamitische popcultuur flirt een jonge generatie moslims met de symbolen van hypermoderniteit. Dit mag wat Indonesië en Maleisië betreft een stijlbreuk genoemd worden. In plaats van te kijken naar het verleden en het ophemelen van eeuwenoude islamitische sultanaten en heiligen richt Syukur 21 zich op een nabije toekomst en de mogelijke alternatieven die een nieuwe moderne islam biedt. Nasyid is de soundtrack voor deze nabije toekomst.

Bart Barendregt is als cultureel antropoloog verbonden aan de Universiteit Leiden. Hij doet onderzoek in Zuidoost-Azië naar popmuziek, jongerencultuur en mobiele media.

Dit artikel is een publicatie van ZemZem.
© ZemZem, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 20 april 2006

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.