Je leest:

Hoe een rode vrouw zwart-wit wordt

Hoe een rode vrouw zwart-wit wordt

Een kleine hoeveelheid chloride in de rode verf in het schilderij ‘Portret van een Jonge Vrouw’ van Peter Paul Rubens in het Mauritshuis in Den Haag zorgt dat de rode partijen onder invloed van licht langzaam zwart-wit worden. FOM-promovenda Katrien Keune achterhaalde de oorzaak en het verloop van de verkleuring. Keune promoveerde op 22 juni aan de Universiteit van Amsterdam.

Katrien Keune onderzocht aan het FOM-instituut AMOLF het rode pigment vermiljoen uit een schilderij van Rubens. Oorspronkelijk is dit uit kwiksulfide bestaande pigment even rood als de bovenste balk van de Nederlandse vlag. In het schilderij ‘Portret van een Jonge Vrouw’ van Peter Paul Rubens is deze helderrode kleur onder invloed van licht echter verkleurd en vertoont zwarte en witte plekken.

Opname van een lichtmicroscoop onder normaal (links) en ultraviolet licht (midden) en een opname van een elektronmicroscoop (rechts) van een gedeeltelijk gedegradeerd vermiljoendeeltje.

De promovenda ontdekte dat de huidige hypothesen over het verloop van de verkleuring niet kloppen. In het schilderij dat de scheikundige bestudeerde was tweederde van de dikte van de verflaag verkleurd. Sommige vermiljoendeeltjes waren slechts gedeeltelijk aangetast: de bovenkant was zwart terwijl de onderkant nog rood was. Hieruit blijkt dat de deeltjes eerst zwart verkleuren, en daarna pas wit: een tweestaps-degradatieproces. Dat gaat tegen de heersende opvatting in dat de zwarte en witte kleur gelijktijdig ontstaan.

Ook klopte het idee over welke reactie er precies optreedt niet. Met een plaatsopgelost metende massaspectrometer ontdekte de onderzoekster dat het intacte vermiljoen sporen van chloride bevatte, terwijl het aangetaste vermiljoen hogere hoeveelheden chloride en complexen van kwikchloride bevatte. Hieruit concludeert Keune dat de sporen van chloride in het rode vermiljoen als katalysator dienen in de reactie tussen het vermiljoen en licht. Dit resulteert in nanoscopisch metallisch kwik, dat het licht geheel absorbeert en als zwarte vlekken op het schilderij zichtbaar is. De al oude opvatting dat het zwarte product een zwarte vorm van kwiksulfide is, wordt hiermee verworpen. Dit metallisch kwik reageert vervolgens met de overmaat chloride tot een witte kwikchlorideverbinding. Het degradatieproces is helaas onomkeerbaar.

Strijd tegen de veroudering

Het onderzoek van Katrien Keune maakte onderdeel uit van het onderzoeksprogramma De Mayerne. Dit programma is opgezet om wetenschappelijk inzicht te krijgen in de moleculaire veranderingen door ouderdom in oude kunst, schilderstechnieken en in de effecten van restauraties uit het verleden.

Dit artikel is een publicatie van Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO).
© Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO), alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 11 juli 2005

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.