Je leest:

Hoe Afrika de aansluiting verloor

Hoe Afrika de aansluiting verloor

Auteur: | 19 mei 2008

Economen en historici houden zich al generaties lang bezig met de vraag waarom rijke landen rijk zijn, en arme landen arm. Afrika is zonder twijfel het meest tragische voorbeeld van consequent achterblijvende economische groei. Wetenschappers zijn het er over eens dat structurele factoren, zoals geografische ligging en het rechtssysteem, Afrika hebben belemmerd gedurende de twintigste eeuw. Jan-Pieter Smits, onderzoeker aan de Rijksuniversiteit Groningen, vindt dit te kort door de bocht.

Afrika groeit maar niet

Ondanks de overvloed aan natuurlijke hulpbronnen is Afrika veruit het meest arme en onderontwikkelde continent op aarde. Waar het alle andere continenten de afgelopen decennia economisch voor de wind ging en minimaal tientallen procenten groeiden, was Afrika in 2003 niet rijker dan in 1973. Momenteel moet ongeveer 35 procent van alle Afrikanen zich zien te redden met minder dan 1 dollar per dag. Een groot deel van de bevolking heeft hierdoor te maken met ondervoeding, gebrek aan schoon water en hygiëne, analfabetisme en geweld.

Economische groei van Afrika en andere continenten gedurende de afgelopen twee eeuwen. Hieruit blijkt dat Afrika nauwelijks progressie heeft geboekt, en dat Azië stormachtig stijgt sinds de jaren 60. Bron: www.pelicanweb.org

Arm vanwege geografische ligging

John Luke Gallup en Jeffrey Sachs van de Wereldbank zijn van mening dat geografische factoren een belangrijke oorzaak zijn van de achterblijvende economische groei in Afrika. Een belangrijk element hiervan is het grote aantal tropische regio’s in Afrika. Dit is nadelig omdat het zorgt voor veel ziekte onder de bevolking. Ook zorgt het voor minder mogelijkheden tot efficiënte landbouw en veeteelt, en een gebrek aan bevaarbare waterwegen wat transport bemoeilijkt en dus duurder maakt. Ook de locatie speelt een rol. Afrika ligt relatief ver van rijke regio’s zoals Europa en de Verenigde Staten.

Arm vanwege slechte instituties

De meest populaire verklaring voor Afrika’s achterblijvende economische groei heeft echter te maken met instituties. Instituties zijn alle formele en informele regels, en normen en waarden die er in een bepaalde maatschappij heersen. Instituties bestaan er in vele vormen en maten. Zo bestaan er formele instituties zoals de grondwet, maar er bestaan ook informele instituties zoals cultuur. Sommige kenmerken van instituties kunnen erg nadelige gevolgen hebben voor economische groei. Corruptie, slechte wetshandhaving, weinig afgebakende eigendomsrechten en een onevenwichtige machtsverdeling zijn hier voorbeelden van.

Maar waarom zorgen landen dan niet voor andere instituties als het algemeen bekend is dat de huidige niet goed zijn voor economische groei? Het probleem is dat sommige nadelige onderdelen van instituties zichzelf in stand houden, en dus moeilijk te veranderen zijn. In een loge paper noemt Richard Jong-A-Pin, verbonden aan de Rijksuniversiteit Groningen, het voorbeeld van corruptie. “Corruptie is volgens velen één van de belangrijkste instituties als het om economische groei gaat. In een samenleving waar corruptie aan de orde van de dag is, is het noodzakelijk om ambtenaren te betalen om de transactiekosten acceptabel te houden. Indien je er voor kiest om niet aan dit systeem mee te doen, ben je zelf de dupe. Instandhouden dus, die instituties.”

Ook zegt Jong-A-Pin dat politieke leiders vaak niet de prikkel hebben om slechte instituties te verbeteren, omdat zij op deze manier kans blijven zien hun eigen zakken te vullen. De meeste economen schrijven de hedendaagse inkomensverschillen tussen Afrika en rijke regio’s toe aan de hardnekkigheid van slechte instituties gedurende de twintigste eeuw.

Een lage score betekent een hoge graad van corruptie in het land. Uit de afbeelding is duidelijk op te maken dat Afrika geteisterd wordt door corruptie. Bron: Transparency International

Economen de mist in

Jan-Pieter Smits, onderzoeker aan de Rijksuniversiteit Groningen, vindt dit beeld veel te simplistisch. Aan de hand van een nieuwe historische dataset met gegevens over economische groei in Afrika levert hij bewijs dat instituties en geografische ligging geen structurele groeivertragers waren tijdens de eerste zeventig jaren van de twintigste eeuw. De dataset laat namelijk zien dat Afrika het tussen 1920 en 1970 het economisch gezien helemaal niet slecht deed, en nauwelijks minder snel groeide dan westerse landen. Zelfs tijdens de mondiale crisis van de jaren dertig was er sprake van groei. Als dezelfde structurele, hardnekkige groeivertragers er voor zorgen dat Afrika economisch achterblijft, hoe kan het dan 50 jaar lang gezonde groei hebben doorgemaakt?

Smits schrijft dit voornamelijk toe aan het moment dat Afrikaanse landen zelfstandig werden. Tijdens de kolonisatieperiode hebben veel Afrikaanse landen het economisch erg goed gedaan. Op het moment dat landen zelfstandig worden, valt de controle die kolonisten boden op machtsmisbruik en economieverstorend beleid weg. In veel landen heeft dit geleid tot nadelige instituties, die de vrijheid van de bevolking en economische groei aanzienlijk aantasten.

Gemiddeld inkomen per persoon in Sub-Sahara Afrika. Bron: Economic Growth and Structural Change in Sub Saharan Africa During the Twentieth Century: New Empirical Evidence (2006)

Rise and fall

Met het nieuwe bewijs lijkt Smits aan te tonen dat het beeld van een structurele groeibelemming tijdens de twintigste eeuw inderdaad te kort door de bocht is. Smits pleit voor een meer genuanceerde beschrijving: een ‘rise and fall’ van de Afrikaanse economie. Een groot deel van de twintigste eeuw groeide Afrika voorspoedig. Aan het einde van de kolonisatieperiode werden veel Afrikaanse landen zelfstandig. Veel landen konden hier niet mee om gaan, wat heeft geleid tot economische malaise na de jaren zestig.

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 19 mei 2008

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.