Je leest:

Het succes van Al Qaeda

Het succes van Al Qaeda

Auteur: | 13 februari 2006

Al Qaeda is niet alleen een terroristische bende, maar ook een heel succesvolle organisatie. In zijn afstudeerscriptie Waarom is Al Qaeda zo succesvol?, die gebaseerd is op een literatuurstudie, laat Niek de Wit zien wat het geheim van Bin Laden is.

Als je vandaag de dag een krant openslaat of als je naar een willekeurig journaal kijkt, staat terrorisme centraal. Sinds 11 september 2001, de aanslag op de WTC-twintowers, lijkt de Westerse wereld in de ban van de angst voor Al Qaeda. Osama Bin Laden is de frontman van deze organisatie die zich in één klap vanuit het niets op het prioriteitenblaadje van ieder Westers land wist te plaatsen. Dat is een knappe prestatie en menige onderneming kan jaloers zijn op een dergelijke reclamecampagne en naamsbekendheid. Maar hoe kon Al Qaeda zich eigenlijk ontwikkelen tot deze effectieve terreurmachine zonder dat de superieure informatiediensten van de Westerse landen het opmerkten? Is Osama Bin Laden de organisatiegoeroe van dit moment?

Osama Bin Laden als guru?

Nieuwe organisatievorm

Osama Bin Laden heeft op een uiterst strategische wijze een bijzonder efficiënte en effectieve organisatie opgebouwd. Een van de succespunten is de organisatievorm. Bin Laden was leider en manager van de Afghaanse strijders (Mujahedien), toen Rusland Afghanistan binnenviel. In die periode is hij begonnen met de bouw van de organisatie die nu Al Qaeda heet. In de loop der jaren heeft hij steeds meer taken overgedragen aan het netwerk van verschillende kleine (gevechts)groepen. Hierdoor heeft hij minder grip op de losse groepen die steeds meer zelfbestuur krijgen. Bin Laden hanteert een nieuwe structuur, namelijk de netwerkstructuur. Deze nieuwe organisatiestructuur berust op het gedeeltelijk uiteen laten vallen van de organisatie in kleine onderdelen waardoor de organisatie heel flexibel wordt. Die netwerkstructuur wordt ook wel cellenstructuur genoemd. Deze verzameling van losse groepen wordt bij elkaar gehouden door een team van Koranspecialisten en door de raad met afgevaardigden van vele Islamistische organisaties. De verschillende cellen van de organisatie ontvangen geen orders maar worden geïnspireerd door ideeën die Bin Laden oppert in zijn videoboodschappen.

Bin Laden als organisatie-goeroe? Bin Laden heeft de organisatie perfect ontwikkeld, heb je net kunnen lezen. Maar uiteraard is er niemand door Bin Laden uitgenodigd om intern onderzoek te doen naar het ontstaan en de ontwikkeling van deze organisatie. De organisatie staat namelijk op de toplijsten van ‘Most wanted’ terroristische groeperingen. Het kan allemaal ook anders gelopen zijn, misschien heeft Bin Laden de organisatie helemaal niet zo vernuftig ontworpen. Het kan zijn dat Bin Laden gewoon veel geduld heeft, zijn geloof in de hand van Allah heeft laten gelden en niets heeft gedaan. Bin Laden heeft in zijn boodschappen gezegd dat geen man een aanslag kan opeisen maar dat het altijd de hand van Allah is die levens neemt, de mens is slechts een instrument.

Het zou kunnen zijn dat hij zo ook handelt met betrekking tot management en organisatie ontwerp; laat het over aan de onzichtbare hand van Allah. Onder druk van de steeds veranderende situatie van deze organisatie (zoals bombardementen op centrale trainingskampen in Afghanistan en in Somalië), moet deze wel continu veranderen en naar andere locaties reizen om te overleven in een vijandige omgeving. De organisatie verandert zichzelf omdat de wensen/behoeften van mensen die zich met deze organisatie identificeren veranderen. Bijvoorbeeld: als er een behoefte aan een verduidelijking van een gezamenlijke Islamitische identiteit ontstaat, kunnen diverse Islamitische groepen in diverse landen deze organisatie aangrijpen om in die behoefte te voorzien. Dat hoeft dus niet noodzakelijk het gevolg te zijn van Bin Laden`s handelen. Het afstoten van taken aan locale groepen zou je ook kunnen lezen als de onmacht van Bin Laden om te kunnen communiceren omdat hij op de vlucht is en onzichtbaar moet blijven voor de diverse Westerse inlichtingendiensten.

Of Bin Laden de architect van Al Qaeda`s huidige structuur is, is de vraag maar het is in ieder geval wel duidelijk dat hij de leider of inspirator van Al Qaeda is. Want dit nietsdoen (laissez-faire), het alles overlaten aan Allah, kan een kenmerk zijn van een vernieuwend managementinzicht en kan tegelijkertijd ook een gebrek aan enig managementinzicht illustreren.

Osama Bin Laden als dreiging?

Verbonden door een missie

De nieuwe organisatiestructuur van Al Qaeda is mogelijk door gebruik te maken van nieuwe communicatietechnologieën, zoals internet enerzijds en de inzet van traditionele elementen, missie en religie anderzijds. De missie van Al Qaeda is om de regeringen van moslimlanden omver te werpen en te vervangen door een staatsvorm waarin de ‘Sharia’ (Islamitische wet, gebaseerd op de Koran en daaruit voortkomende gedragsregels) de hoogste wet is. Je zou kunnen zeggen dat Bin Laden verschillende Islamistische groepen (in diverse landen, diverse stammen, diverse talen) een gemeenschappelijk gevoel van leiding en missie heeft gegeven, zonder dat ze hecht met elkaar hoeven samen te werken en toch het gevoel van broederschap ervaren. De leden van Al Qaeda zijn bereid om hun leven te geven en levens van anderen te nemen. Deze absurd hoge mate van betrokkenheid kenmerkt het devotioneel martelaarschap: De missie is een strijd voor God en een betere wereld. Als organisatieleden overlijden, krijgen ze volgens hun overtuiging een speciale plaats in de Islamitische hemel. Deze ideologie die alle organisatieleden met volledige overgave aan zich bindt, geeft zin en betekenis aan een strijd die de diverse Islamistische groeperingen al lange tijd afzonderlijk hebben gevoerd.

Veel mensen in Middenoosterse landen vinden Bin Laden een soort held. In het begin kreeg hij geld en wapens van de Verenigde Staten om tegen Rusland te vechten en nu vecht hij met die middelen tegen de Verenigde Staten. Alle Westerse grootmachten zijn naar hem op zoek en is hij tot op heden nog steeds niet gevonden, terwijl zijn organisatie wereldwijd blijft functioneren. Hierdoor krijgt hij van sommige groepen de status van nieuwe profeet of veldheer waardoor hij aan status wint en meer mensen zich door hem laten inspireren om aanslagen te plegen.

Succes

Osama Bin Laden`s, uit organisatiekundig oogpunt, vernieuwende organisatie laat zien dat zijn werkelijk talent niet zijn militaire vernuft is, maar die van inspirator en leider. Of ultramoderne organisatieontwerper en organisatieonderhouder ook hier aan dienen te worden toegevoegd, staat nog ter discussie. Al Qaeda`s voeling met de Islamitische samenleving en haar timing waarmee zij inspringt op een behoefte, zoals de behoefte aan religieuze identiteit, zijn in organisatiekundige termen goed. Het gebruik van moderne technologie zoals internet en satelliettelefoons zorgt voor de geheimhouding, en daarmee voor het voortbestaan van de organisatie, terwijl ze ook de flexibiliteit tussen verschillende onderdelen van de organisatie bevordert.

Het is uiteraard zeer betreurenswaardig en beangstigend dat de ideologie en missie van deze veelbelovende organisatie niet de meest vredelievende zijn, omdat ze het gebruik van geweld propageren. Ondanks dit negatieve oogmerk, kan Al Qaeda ons helpen grenzen van het denken over organisaties op te zoeken en te overschrijden. Al Qaeda heeft namelijk geen steek laten vallen wat betreft organisatiestructuur, cultuur en leiderschap. De uitdaging voor de huidige organisatiewetenschap is te onderzoeken of dergelijke (postmoderne) organisaties werkelijk toekomst hebben.

Onoverwinnelijk?

Aangezien Osama Bin Laden zich op een nieuwe organisatiestructuur baseert, de netwerkstructuur, zou je kunnen stellen dat Bin Laden de organisatiewetenschap uitdaagt. De organisatietheoretici zien nog geen grote zwakten in Osama Bin Laden`s organisatie. Maar elke organisatievorm maakt levenscycli door en de toekomst zal ons vertellen of dit ook geldt voor de netwerkstructuur die Al Qaeda hanteert. In de loop der tijd zullen nadelen, zwakke punten en tekortkomingen van deze nieuwe structuur zich duidelijker aftekenen.

Bron: Niek de Wit, Waarom is Al Qaeda zo succesvol? Een verkennende studie naar de verklarende kracht van verschillende organisatietheorieën, 2005. Scriptie geschreven in het kader van zijn afstuderen bij de de vakgroep Cultuur, Organisatie & Management aan de Vrije Universiteit (2005).

Dit artikel is een publicatie van Vrije Universiteit Amsterdam (VU).
© Vrije Universiteit Amsterdam (VU), alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 13 februari 2006

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.