Je leest:

Het Sheko: van gesproken naar geschreven taal

Het Sheko: van gesproken naar geschreven taal

Auteur:

Anne-Christie Hellental verbleef anderhalf jaar in Ethiopië om onderzoek te doen naar het Sheko. Over deze minderheidstaal was tot nu toe nog maar weinig bekend. Hellenthal schreef een grammatica van het Sheko, waarop ze in juni dit jaar promoveerde.

Hellenthal studeerde Afrikaanse taalkunde in Leiden. Voor haar masteronderzoek vertrok ze samen met een vriendin naar Ethiopië. Daar raakte ze gefascineerd door de verschillende talen die er gesproken worden. Het Sheko trok haar bijzondere aandacht, omdat er over die taal nog maar heel weinig was geschreven. Reden voor Hellenthal om hier een promotieonderzoek aan te wijden. Anderhalf jaar lang verbleef ze in Ethopië, waarvan negen maanden bij een gastgezin in het Sheko-gebied. Een dorpje zonder electriciteit, maar toch beviel het de promovenda goed: “De mensen waren ontzettend vriendelijk en ik kon me helemaal onderdompelen in hun taal.”

Small
Kinderen terug van school.
Anne-Christie Hellenthal

Minderheidstaal

Toen Hellenthal begon met haar onderzoek, dreigde het Sheko opgeslokt te worden door de omringende meerderheidstalen. “De meeste mensen spreken meer dan één taal: vooral in de randgebieden beheerst men meerdere talen om met andere bevolkingsgroepen te communiceren. De grote talen zijn het Amhaars en het Bench; daarbij vergeleken is het Sheko een kleine taal. Het Amhaars, de nationale taal van Ethiopië, wordt door 18 miljoen mensen gesproken. Het Sheko heeft maar zo’n 37.500 sprekers.”

Bovendien was het Sheko alleen een gesproken taal. Schoolgaande kinderen leerden wel schrijven, maar dan in het Amhaars. Er bestond dan ook nog geen grammatica van de taal. Met haar promotieonderzoek bracht Hellenthal daar verandering in. “Mijn grammatica is zeker niet volledig, maar ik heb wel geprobeerd zoveel mogelijk aspecten van de taal te beschrijven.”

Tonen en ideofonen

Maar wat maakt het Sheko eigenlijk zo bijzonder? Waarin wijkt het bijvoorbeeld af van het Nederlands? Als eerste noemt Hellenthal het gebruik van tonen in de taal. "Het Sheko is een toontaal. Wat op zich niet heel bijzonder is: ruim de helft van alle talen ter wereld is een toontaal. In een toontaal kunnen woorden met dezelfde letters van elkaar verschillen in betekenis, door het verschil in toon. Neem bijvoorbeeld het woord xhaaru. Dat kun je met verschillende tonen uitspreken. Bij de ene uitspraak betekent het ‘waterval’, bij een andere ‘medicijn’ en bij weer een andere ‘tweeling’.” Een ander opvallend verschijnsel is het gebruik van ideofonen. Daar hebben wij er ook een paar van in onze taal: voorbeelden zijn brrr of boem. “In het Sheko worden dit soort woorden veel vaker gebruikt dan in het Nederlands. Wanneer ik tegen een Sheko zeg: hij zei xhiiiiiii, dan roept dat een bepaalde emotie op. Het betekent: hij was stil. Het gaat erom dat je een belevenis kunt oproepen en delen met je gesprekspartner.”

Medium
Eerste poging tot een alfabet voor het Sheko.
Anne-Christie Hellenthal

Grammatica

Hellenthal ontdekte ook nog een verschijnsel dat maar in heel weinig talen voorkomt. “In een normale zin in het Sheko wordt het onderwerp – ik, hij of zij – aan het werkwoord geplakt. Maar als je nadruk wil leggen, verschuift dit stukje van het werkwoord naar dat woord in de zin dat de nadruk krijgt. Het heeft daarmee dus een extra functie gekregen, vergelijkbaar met de klemtoon in het Nederlands.”

Met deze ontdekking heeft Hellenthal de taalwetenschap weer een stukje verder geholpen. Maar veel belangrijker vindt de onderzoekster het dat de mensen in het Sheko-gebied iets aan haar proefschrift hebben. Trots zijn ze in ieder geval wel op hun grammatica, vertelt Hellenthal: “Gek genoeg hebben veel mensen het idee dat hun taal geen grammatica heeft zolang er geen boek is.” Denkt ze ook dat haar grammatica heeft bijgedragen aan de overlevingskansen van het Sheko? De onderzoekster durft niet te spreken van een direct verband, maar ze is wel hoopvol gestemd over de toekomst van het Sheko. Dat komt omdat het Sheko hard op weg is een geschreven taal te worden.

Moedertaalonderwijs

En ook daar is Hellenthal nauw bij betrokken. Onlangs startte de Ethiopische overheid een project dat als doel heeft moedertaalonderwijs in het Sheko mogelijk te maken. De onderzoekster werd gevraagd samen met de lokale bevolking een spelling te ontwerpen. “Er moest eerst gekozen worden voor Amhaarse of de Latijnse letters zoals wij ze kennen. De Sheko kozen voor het Latijnse alfabet. Maar omdat het Sheko klanken kent die niet voorkomen in de westerse talen, moesten er ook nieuwe letters ontworpen worden. Binnenkort vertrek ik weer naar Ethiopië. Dan assisteer ik in een workshop waarin de sprekers ontdekken hoe hun eigen grammatica in elkaar zit. Zo leren ze een natuurlijk verband te leggen tussen de gesproken en de geschreven taal.”

Medium
Sheko discussieren over spelling.
Anne-Christie Hellenthal

De onderzoekster verwacht in ieder geval veel van dit project. “Als deze mensen de mogelijkheid krijgen in hun eigen taal onderwijs te volgen, vergroot dat de kans dat ze hun school afmaken. Dat zorgt ervoor dat ze zich verder gaan ontwikkelen. Maar ook voor zaken als aids en hygiëne is moedertaalonderwijs van belang. Als ze hierover voorgelicht worden in hun eigen taal, het Sheko, landt het veel beter.”

Zie ook:

Stimulans voor Leidse talenstudies Dossier: Bedreigde talen

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 08 september 2010

Discussieer mee

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

LEES EN DRAAG BIJ AAN DE DISCUSSIE