Je leest:

Het riekt naar leven op Mars

Het riekt naar leven op Mars

Auteur: | 26 januari 2005

Er leven bacteriën op Mars, beweert de Italiaanse astronoom Vittorio Formisano. De Europese en Amerikaanse ruimteorganisaties zijn nog sceptisch. Over één ding is iedereen het eens: methaan vormt de sleutel.

Vittorio Formisano is pissig. De Italiaanse astronoom is ervan overtuigd dat hij leven op Mars heeft ontdekt. Met een instrument aan boord van de Europese ruimtesonde Mars Express. Afgelopen week, tijdens de eerste Mars Express Science Conference in Noordwijk, presenteerde Formisano zijn resultaten. Maar de Europese ruimtevaartorganisatie ESA distantieert zich van zijn claim, tot ergernis van Formisano. Als het zo moet, heeft hij ook geen zin meer in interviews.

Mars Express in een baan rond de Rode Planeet.

‘Het is een zeer interessant onderwerp,’ aldus Gerhard Schwehm, hoofd van ESA’s afdeling Planeetonderzoek, ‘maar ook buitengewoon controversieel. Aangezien alleen Formisano en zijn team over de meetgegevens beschikken, is het voor anderen moeilijk om een afgewogen oordeel te vormen.’ Schwehm wijst er fijntjes op dat die gegevens zo complex zijn dat er zelfs binnen Formisano’s eigen team nog geen consensus bestaat.

Het is duidelijk: ESA wil zijn vingers niet branden aan Marsmicroben. De herinnering aan de uitglijder van de grote Amerikaanse broer NASA, in 1996, is nog te vers. NASA-onderzoekers beweerden toen dat ze fossiele bacteriën gevonden hadden in een Marsmeteoriet. NASA-topman Dan Goldin kwam opdraven op de persconferentie, en zelfs president Clinton legde een verklaring af. Later bleek dat de onderzoekers iets te snel waren geweest met hun conclusies.

Toch is er sinds 1996 veel veranderd. NASA’s eigen Marskarretje Opportunity, dat al ruim een jaar rondrijdt op de rode planeet, heeft onomstotelijk aangetoond dat er langgeleden vloeibaar water was op Mars. Eerder deze week werd zelfs de ontdekking bekendgemaakt van een bevroren zee aan de evenaar van de planeet – op basis van foto’s van de Europese Mars Express. En water is voor veel wetenschappers nog steeds synoniem met leven.

Geen wonder dus dat planeetonderzoekers vorig jaar opgewonden waren over de ontdekking (eveneens door Mars Express) van kleine hoeveelheden methaangas in de dampkring van Mars. Op aarde wordt methaan voornamelijk geproduceerd door bacteriën. En op Mars leek het vooral voor te komen in een paar gebieden rond de evenaar, onder andere in Elysium – het gebied waar nu een ijszee is ontdekt. Zou het Marsmethaan ook een biologische oorsprong hebben?

Michael Mumma van NASA’s Goddard Space Flight Center sluit dat niet uit, maar, zegt hij, het is nog te vroeg voor definitieve conclusies. Mumma detecteerde het Marsmethaan met grote telescopen op aarde. In de Marsdampkring worden methaanmoleculen heel snel afgebroken, dus het gas moet voortdurend worden aangevuld. Maar dat hoeft niet per se door bacteriën te gebeuren. Er zijn andere, niet-biologische processen denkbaar, zegt Mumma.

Zo is het mogelijk dat er methaan uit het inwendige van Mars ontsnapt via vulkanisme. ‘Ik denk dat we nog te weinig weten over de geologie van Mars om dat uit te sluiten,’ aldus Mumma. Het is ook denkbaar dat er niet al te lang geleden een methaanrijke komeet op Mars is ingeslagen. En misschien wordt methaan wel geproduceerd door de inwerking van ultraviolet zonlicht op de koolzuurrijke dampkring van Mars. Voor Marsmicroben is het volgens Mumma nog te vroeg.

Formisano denkt daar duidelijk anders over. Met zijn Planetary Fourier Spectrometer (PFS), een instrument aan boord van Mars Express waarmee gassen in de dampkring opgemeten kunnen worden, ontdekte hij methanal (formaldehyde) – een gas dat onstaat bij de oxidatie van methaan. Uit die metingen leidt Formisano een veel grotere methaanproductie af dan tot nu toe werd aangenomen: tweeënhalf miljoen ton per jaar. Dat krijg je met vulkanisme of een komeetinslag niet voor elkaar. Er moeten dus methaanproducerende bacteriën in de bodem van Mars leven, zegt hij.

Maar Formisano’s claim ligt onder vuur. Volgens sommige van zijn eigen teamgenoten is het PFS-instrument niet gevoelig genoeg om methanal te detecteren. Mumma heeft er ook ooit tevergeefs naar gezocht. ‘Formisano zou er goed aan doen om iets voorzichtiger te zijn met zijn uitspraken,’ aldus de Amerikaan. Aan de andere kant is het natuurlijk niet uitgesloten dat ook methanal in bepaalde gebieden geconcentreerd is. ‘Dat zou natuurlijk heel opwindend zijn,’ zegt Mumma.

Ook Gerhard Schwehm van ESA is bang dat Formisano iets te hard van stapel loopt. Maar als hoofdonderzoeker van de PFS heeft de Italiaan voorlopig het alleenrecht op de meetgegevens, dus ESA kan er op dit moment geen officieel standpunt over innemen, aldus Schwehm. ‘Dit moet altijd binnen de gemeenschap van planeetonderzoekers bediscussieerd en beoordeeld worden,’ zegt hij. ‘Zo werkt het wetenschappelijk proces.’

Ook NASA stelt zich tegenwoordig uiterst voorzichtig op wanneer het gaat om leven op Mars. Vorige week meldde de Amerikaanse website space.com dat twee NASA-onderzoekers ook aanwijzingen gevonden zouden hebben voor het bestaan van micro-organismen op Mars. Maar beide onderzoekers (Carol Stoker en Larry Lemke van NASA’s Ames Research Center) wezen eerder deze week verzoeken om interviews af, onder verwijzing naar een perscommuniqué van NASA waarin afstand genomen wordt van hun claim. Teruggefloten door de baas.

Volgens Michael Mumma kan het onderzoek van Stoker en Lemke wel degelijk van belang zijn voor de zoektocht naar leven op Mars. De twee Amerikanen vonden methaanproducerende bacteriën op een kilometer diepte in het stroomgebied van de Rio Tinto in Spanje. Ze leven op de chemische energie van zwavelverbindingen. ‘Een prachtig resultaat,’ aldus Mumma. ‘Als er leven op Mars is, bevindt dat zich waarschijnlijk ook diep onder het oppervlak.’

Stoker en Lemke presenteren hun ontdekking op 14 maart op de 36ste Lunar and Planetary Science Conference in Texas. In de samenvatting van hun presentatie, op de website van het congres, schrijven ze dat er op Mars ook zo’n ‘chemo-autotrotrofe’ biosfeer kan zijn, die dan de bron is van het door Mars Express ontdekte methaangas in de dampkring. NASA benadrukt in het perscommuniqué echter dat er momenteel geen waarnemingsgegevens beschikbaar zijn die deze claim ondersteunen.

Het methaangas op Mars vormt hoe dan ook de sleutel tot de vraag naar leven op de rode planeet. Maar om een definitief antwoord te vinden, moet er in de grond worden geboord, moeten de sporegassen in de dampkring veel nauwkeuriger opgemeten worden, en moet het Marsmethaan op de weegschaal: ‘biologisch’ methaangas bevat verhoudingsgewijs iets minder ‘zwaar koolstof’ (koolstof-13) dan anorganisch methaan. De Britse Marslander Beagle 2 had instrumenten aan boord om die isotopenverhouding te meten, maar de Beagle is ruim een jaar geleden gecrasht.

Mumma hoopt over vijf jaar het antwoord in handen te hebben. NASA’s Mars Science Laboratory, waarvan de landing gepland is voor 2009, wordt waarschijnlijk twee jaar vertraagd, zegt hij. Dat betekent dat er tijdens het lanceervenster van 2009 een ‘Methane Mapper’ naar Mars gestuurd kan worden: een ruimtesonde die speciaal wordt ontworpen voor het onderzoek aan sporegassen in de Marsdampkring. ‘We staan te popelen om het tot op de bodem uit te zoeken.’

Metingen aan de planeet. De Europese ruimtesonde Mars Express werd op 2 juni 2003 gelanceerd en draait sinds 25 december van dat jaar in een baan om Mars. Behalve de spectrometer waarmee methaangas in de dampkring van de planeet is gevonden, zijn er nog vijf instrumenten aan boord. Zo wordt met een gevoelige stereoscopische kleurencamera het hele Marsoppervlak gedetailleerd in kaart gebracht. Op die manier is bijvoorbeeld de bevroren zee in het Elysium-gebied ontdekt. Het Franse Omega-instrument doet metingen aan de minerale samenstelling van het Marsoppervlak. Omega heeft onder andere ontdekt dat zeer grote gebieden op Mars ooit blank gestaan moeten hebben: de gesteenten die door NASA’s Marskarretje Opportunity zijn gevonden, en die sporen van de langdurige inwerking van water vertonen, blijken over een veel groter gebied voor te komen.Het Italiaanse radarinstrument MARSIS wordt in mei in gebruik genomen, met een vertraging van ruim een jaar wegens technische problemen. MARSIS is het eerste instrument in de geschiedenis waarmee het bestaan van water en ijs tot op een paar kilometer diepte onder het Marsoppervlak onomstotelijk kan worden aangetoond.

Dit artikel is eerder verschenen in de Volkskrant

Meer weten?

Dit artikel is een publicatie van Allesoversterrenkunde.nl.
© Allesoversterrenkunde.nl, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 26 januari 2005

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.