Je leest:

Het klimaat schrijft geschiedenis

Het klimaat schrijft geschiedenis

Geoffrey Parker over ‘global cooling’ en achteruitgang in de 16de en 17de eeuw

Auteur: | 1 oktober 2011

Geoffrey Parker (1943) is een internationaal bekend militair historicus. In Nederland maakte hij vooral naam vanwege zijn boeken over de Nederlandse Opstand. Zijn interesse gaat uit naar de logistiek-militaire kant. Anders dan die van veel Nederlandse historici is zijn benadering breed en internationaal vergelijkend. Binnenkort verschijnt zijn nieuwste boek, over klimaatverandering als oorzaak voor onder meer de Europese neergang in de 17de eeuw. Een interview.

Jussi Puikkonen /KNAW

U bent gespecialiseerd in de militaire geschiedenis. Hoe is dat gekomen? “Dat is toevallig geweest. Ik had ooit college van John Elliott, hoogleraar in Cambridge, over Europa in de periode 1494-1715. Hij vertelde boeiend over de oorlog van Spanje in de Nederlanden. Na het college ben ik hem achternagelopen en toen vertelde hij dat het een mysterie was waarom Spanje er niet in was geslaagd de Nederlandse Opstand te onderdrukken en tachtig jaar lang een oorlog voerden die ze niet konden winnen. Hierop vroeg ik of ik, als ik mijn examens zou halen, bij hem onderzoeksassistent mocht worden. Hij zei ja. Hij dacht waarschijnlijk dat ik mijn examens niet zou halen.” Parker kan er nog om lachen. Want drie jaar na dit college lag er een proefschrift: The Army of Flanders and the Spanish Road, 1567-1659 (1968; uitgegeven in 1972) over waarom Spanje er niet in slaagde de Nederlandse Opstand te onderdrukken.

Hebt u hét antwoord gevonden? “Ja, het is allemaal logistiek. En politieke strategie. Spanje vocht aan het einde van zijn actieradius. Duizend mijl is de limiet om je macht uit te oefenen. In 1570 had het Spaanse keizerrijk tachtig miljoen onderdanen en de Republiek misschien honderdduizend, maar honderdduizend mensen aan het einde van de actieradius hebben veel meer kans. En de Nederlanden hadden voordeel van hun geografie, waterwerken, vestingen enzovoort.

Mijn boek gaat niet zozeer over hoe de oorlog werd uitgevochten, maar over de logistiek ervan, de strategie, over het verplaatsen en voeden van vele soldaten. Het is heel makkelijk om in een oorlog verzeild te raken, het is heel moeilijk om eruit te komen. Dat ondervond Spanje in de 16de eeuw, en dat ondervond ook Amerika in de 21ste eeuw. Je kan naar Irak gaan en denken dat het in een jaar voorbij is, missie geslaagd, maar zo werkt het niet. Hoe meer je erin investeert, hoe moeilijker je eruit komt."

Uiteindelijk verloor Spanje de Tachtigjarige Oorlog, of wat tegenwoordig door historici de Nederlandse Opstand wordt genoemd. Vanuit Nederland heeft Parker wel het verwijt gekregen dat hij een te Spaans perspectief hanteerde en te pro-katholiek en pro-Spaans schreef.

Bent u neutraal in uw werk? “Niemand is neutraal. Ik schreef mijn eerste boek ten tijde van de Vietnamoorlog en mij vielen de parallellen met Spanje in de 16de eeuw op. De Verenigde Staten vochten een oorlog aan het einde van hun actieradius en faalden. Ook dat was een oorlog waar ze makkelijk in, maar heel moeilijk uit kwamen. Ik was me bewust van de parallellen, dus ik was niet neutraal. Wat de Opstand betreft, het maakt mij niet uit of Spanje of de Nederlanden won, ik hou van beide landen. Ik was, als Brit, niet emotioneel betrokken bij de uitkomst.”

Wikicommons

Begrijpt u als ‘buitenstaander’ de Nederlandse Opstand beter dan Nederlandse of Spaanse historici? “Ik denk het wel. De meeste Nederlandse historici gaan niet naar Spanje om Spaanse bronnen te bestuderen, op enkele uitzonderingen na. Het probleem is dat jullie veel talen kennen, maar weigeren Spaans te leren. Wanneer je een ander land bestudeert, mis je veel, zoals verwijzingen naar de cultuur, kleine dingetjes in de taal. Maar je wint er ook bij, je perspectief is afstandelijker en je stelt vragen die historici uit het eigen land nooit zullen stellen. Daarbij kun je beter het grotere geheel bekijken en heb je er meer oog voor dat de Nederlandse geschiedenis zich in een Europese context afspeelde, net zoals het Spanje van Filips II deel uitmaakte van een grotere wereld.”

Waar bent u momenteel mee bezig? “Onlangs heb ik De definitieve biografie van Filips II geschreven (Barcelona 2010). Deze is alleen in het Spaans verschenen. Hij omvat 1400 pagina’s, dus dat wil verder niemand lezen. Maar misschien komt er nog een verkorte versie in het Nederlands of Engels: The essential Philip II. Mijn interesse gaat vooral uit naar de laatste tien jaar van Filips’ regering, de jaren 1590. Het grootste probleem toen was de klimaatverandering, het was een zeer ingrijpende periode van global cooling. Dit was van invloed op het Spanje van Filips II. Alles begon erop te wijzen dat het zijn rol als wereldmacht zou verliezen. Het kon onmogelijk op zoveel fronten blijven vechten. Maar de andere Europese machten waren eveneens verzwakt, waardoor zij geen gebruik konden maken van de problemen van Spanje. Na 1600 werd het klimaat weer beter. Maar vanaf de jaren 1640 ontstond er een nieuwe, heftiger periode van global cooling. We noemen dit wel de Kleine IJstijd. Hierover gaat mijn aanstaande boek.”

IJsvermaak, Hendrick Avercamp
Wikicommons

Wat voor bronnen gebruikt u om klimaatverandering aan te tonen? “We hebben het natuurlijk archief, zoals jaarringen van bomen die laten zien of het een goed of een slecht seizoen is geweest. En we hebben het menselijk archief, zoals kronieken of dagboeken, waar mensen schrijven ‘het heeft de hele dag gesneeuwd’, of ‘vandaag was voor het eerst in mijn leven de hele Zuiderzee dichtgevroren’. Of je kunt kijken naar de vele Nederlandse ijsschilderijen met schaatstaferelen uit juist deze periode. Deze twee archieven vallen samen. Zo kun je klimaatverandering dateren per maand en soms zelfs per uur.”

Hoe ging men met de klimaatverandering om? “Men deed nauwelijks iets. De uitzondering hierop is Japan. Daar waren dezelfde klimaatproblemen als in Europa. Maar de shogun vaardigde wetten uit, zoals dat rijst niet gebruikt mocht worden om saké van te maken, maar alleen om op te eten. Men bouwde graanschuren en plande vooruit. Daarbij vermeed hij oorlogen. Japan voerde geen oorlog, zelfs al waren tegenstanders verzwakt. Daardoor was er welvaart in Japan, de bevolking verdubbelde, de hoeveelheid gecultiveerd land verdrievoudigde, de opbrengst daarvan verviervoudigde.”

En ondertussen in Europa? “In de 17de eeuw waren er in Japan slechts vier oorlogsjaren, terwijl Europa slechts vier jaar van vrede kende. Hier vocht men gewoon door. De 17de eeuw heeft de vooruitgang naar industrialisatie vertraagd. De economie werd teruggeworpen. Van een oorlog herstelt een samenleving in enkele jaren, maar als er tegelijkertijd klimaatverandering is, duurt het vele malen langer. De combinatie van global cooling en oorlog leidde tot een terugval van de bevolking. Ik schat dat de bevolking van Europa toen met een derde gedaald is. En het duurde lang voor het herstelde. Duitsland, bijvoorbeeld, haalde pas na een eeuw weer het bevolkingspeil van vóór de Dertigjarige Oorlog (1618-1648).”

Kleine IJstijd
Wikicommons

En het klimaat is daarin een belangrijke oorzaak? “Mijn boek beweert dat klimaatverandering waarschijnlijk de belangrijkste variabele is. Als er sprake is van snelle global cooling zullen de oogsten mislukken en als er dan ook nog oorlog wordt gevoerd dan legt dat extra druk op de samenleving.”

Kunnen we hier iets van leren, over hoe we met onze klimaatverandering moeten omgaan? “Ja! Regeringen moeten veel actiever bezig zijn met voorbereidingen. Ik weet niet hoe het in Nederland is, maar ik weet dat in de staat Ohio, waar ik woon, als het internationale handelssysteem plat ligt, we nog voor acht dagen reserve hebben.”

En op de negende dag? “Dan gaan we dood. Het is nog steeds zo dat 100% van de bevolking afhankelijk is van de oogst. En als mensen geen eten hebben, sterven ze van de honger. Nee, eerst vechten ze en dan sterven ze van de honger. Ik denk niet dat we ons realiseren hoe gevaarlijk dit is. Klimaatverandering kan niet genegeerd worden. Vaststellen hoe het is veroorzaakt, is veel minder belangrijk dan besluiten wat eraan gedaan moet worden. De discussie gaat nog te veel over of klimaatverandering bestaat en hoe het komt, of menselijk handelen er schuldig aan is. Maar daar moeten we het niet over hebben. Er zijn altijd een paar idioten excusez le mot die het ontkennen, net zoals er nog steeds enkele ‘wetenschappers’ zijn die het verband tussen roken en longkanker ontkennen. Maar ik denk toch dat de meerderheid van de geleerden in dit geval gelijk heeft.”

Wat moeten we doen als uw boek uitkomt? “Iedereen moet het natuurlijk kopen. En ik hoop dat beleidsmakers in ieder geval de conclusie zullen lezen. Het is een boek over geschiedenis, het is geen preek. Maar ik denk dat het een rol kan spelen. Mijn boek gaat over klimaatverandering in de 17de eeuw. Het is de laatste grote klimaatcrisis en de eerste waar we veel bronnen voor hebben. Ik denk niet dat iemand die mijn boek leest, denkt: hij verzint maar wat, het klimaat verandert niet. Het bewijs is overduidelijk. Klimaatverandering bestaat en is van grote invloed. En het gebeurt ook nu.”

Auteur Djoeke van Netten doceert geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam.

Lees meer van Geoffrey Parker

Yale University Press

- Geoffrey Parker, The Global Crisis. Climate, War and Catastrophe in the Seventeenth-Century World (Yale University Press, 2012 en in 2013 in het Nederlands bij Het Spectrum)

Andere boeken van Geoffrey Parker: The Dutch Revolt (Cornell University Press, 1977); The Military Revolution. Military Innovation and the Rise of the West, 1500-1800 (University of Cambridge, 1996); The General Crisis of the Seventeenth Century (met Lesley M. Smith) (Routledge, 1978)

Dit artikel is een publicatie van Geschiedenis Magazine.
© Geschiedenis Magazine, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 01 oktober 2011

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.