Je leest:

Het Ganesh Festival: van familiefeest naar multicultureel wereldfestijn

Het Ganesh Festival: van familiefeest naar multicultureel wereldfestijn

Auteurs: en | 9 april 2009

Feesten globaliseren. Vroeger vierden Nederlanders en Vlamingen Kerst en Pasen. Tegenwoordig hebben ze ook Suikerfeest, de iftar en Chinees Nieuwjaar. Cultureel antropologen Hannelore Roos en Ching Lin Pang van de K.U. Leuven onderzochten de achtergrond en de ontwikkeling van een wereldfeest uit India dat plaatsvindt in Antwerpen: het Ganesh Festival.

Het Ganesh Festival wordt tegenwoordig over de hele wereld gevierd: in Mumbai, Parijs, New York, Londen en sinds kort ook in Antwerpen. Dat komt omdat etnische feesten passen in de stad als belevenis, zoals de Amerikaanse stadsociologe Sharon Zukin stelt in haar boek Landscapes of Power. Etnisch-culturele goederen, diensten en feesten spelen een belangrijke rol in de stad, met als gevolg dat er een proces van culturele commodificatie ontstaat. Een deelaspect van een cultureel gebruik wordt dan uitvergroot en benadrukt.

Het Indiase Ganesh Festival in Antwerpen.
Hannelore Roos

Verbod omzeilen

In Europa hebben migranten inmiddels al vele tempels gebouwd die specifiek gewijd zijn aan de verering van de olifantsgod Ganesh, onder andere in het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, Duitsland en Zwitserland. Eind 2007 is begonnen met de bouw van een nieuwe tempel in Berlijn. Zo’n tempel wordt vervolgens opgenomen als locatie in de ‘belevenissenstad’.

De Indiase god Ganesh heeft zich zowel via culturele als commerciële contacten weten te verspreiden. Ook bij niet-Indiase migranten is hij populair. Het Ganesh Festival is daarmee een voorbeeld van de succesvolle culturele commodificatie van een religieus feest.

Oorspronkelijk is het Ganesh Chaturthi of Ganesh Festival een religieus feest dat in India in de familiekring werd gevierd. Aan het eind van de negentiende eeuw stelde het koloniale Britse bewind als reactie op de onafhankelijkheidsstrijd een samenscholingsverbod in voor de Indiase bevolking. Waarschijnlijk hebben de Indiërs het feest toen naar de publieke ruimte verplaatst. Publieke religieuze feesten werden namelijk een ideale manier om het verbod te omzeilen en tegelijkertijd patriottistische en nationalistische ideeën te verspreiden. Na de onafhankelijkheid van India is de politieke functie van het festival verdwenen.

Ganesh is de zoon van de goden Shiva en Parvati en is een van de populairste goden uit het Hindoe pantheon.
Hannelore Roos

Olifantshoofd

Ganesh is de zoon van de goden Shiva en Parvati en is een van de populairste goden uit het Hindoe pantheon. Hij is goed herkenbaar aan zijn olifantshoofd met gebroken slagtand en zijn dikke buik. Naast de god van kennis, wijsheid en rijkdom, is hij ook de vernietiger van ijdelheid en trots. Door de tijd heen heeft Ganesh in de verschillende regio’s meerdere betekenissen gekregen, vaak met een duaal karakter. Doorgaans straalt de murti, of het beeld van Ganesh, rust en goedheid uit, maar in de tijd van de onafhankelijkheidsstrijd werd hij afgebeeld als een strijdlustig figuur die een demon overwint. Deze demon stond voor de vreemde overheerser, namelijk de Britse kolonisator.

Ganesh is vooral bekend als de god die zorgt voor voorspoed, welzijn en zakelijk succes. Deze materialistische oriëntatie heeft zich ook buiten India verspreid. De god is niet alleen te vinden in de tempel (de mandir) en op vele huisaltaren, maar ook elders in het dagelijks leven: in de huiskamer, op kantoor, op huwelijksinvitaties, aan deurposten en in de auto, zowel in India als in de Indiase diaspora.

Door de wijde verspreiding van Ganesh is er geen enkele religie, regio of etnische groep die het alleenrecht op hem kan claimen. Daarom kan hij als een pan-Aziatische God worden beschouwd en als eenheidssymbool in de Indiase diversiteit.

Ganesh is ook op kantoor te vinden.
Route 79, Flickr

Antwerpse Indiërs

De Zuid-Aziatische Indiase diaspora is geen homogene groep, maar bestaat uit een mengeling van groepen op basis van afkomst, taal, regio en beroep. De diversiteit komt ook tot uiting in Antwerpen. Antwerpen heeft 2560 bewoners die afkomstig zijn uit India, waarvan een derde bestaat uit nieuwe Belgen. Naast verschillende soorten ondernemers, waaronder de diamanthandelaren uit de deelstaat Gujarat, wonen er hooggeschoolde Indiërs die in de ICT-sector werkzaam zijn.

Er is een verwevenheid en dynamiek tussen religieuze en economische doeleinden. Veel Indiërs zijn zakenmensen wiens business staat of valt met handelscontacten en reputatie. Zo kan religieus en sociaal-cultureel kapitaal economisch kapitaal genereren en andersom. Net zoals materieel kapitaal verliest sociaal kapitaal zijn waarde wanneer het niet onderhouden of vernieuwd wordt. De aanwezigheid van de Antwerpse tempel is onderdeel van het religieuze en sociaal-culturele kapitaal van de Indiase migranten in België. Jaarlijkse feesten zoals het Ganesh Festival zijn een gelegenheid voor de vorming en vernieuwing van sociaal-cultureel kapitaal.

Het Ganesh Festival is een uitstekende gelegenheid om de Indiase gemeenschap en de buurt samen te brengen.
Hannelore Roos

Samenleven in diversiteit

Tot voor kort vierde de Indiase gemeenschap in Antwerpen het Ganesh Festival ter ere van de verjaardag van Ganesh in familiekring op het strand, maar in september 2007 werd voor het eerst een publiek feest georganiseerd in samenwerking met de stad Antwerpen. Dit publieke Ganesh Festival wordt ondersteund door het buurtwerk in het kader van ‘Samenleven in diversiteit’. De projectmedewerkers hebben de opdracht om het sociaal weefsel binnen de wijk te versterken en etnisch-overstijgende ontmoetingen en samenwerkingsverbanden te bewerkstelligen. Zo wordt bijvoorbeeld Kerst-Chanoeka, een gemeenschappelijke lichtviering met de Joodse gemeenschap gevierd, vindt er een Chinees en een Japans maanfeest plaats, evenals een ramadanfeest, religieuze buurtwandelingen en culinaire markten. Omdat alle hindoes, jains en boeddhisten in India en daarbuiten Ganesh kennen, is het Ganesh Festival een uitstekende gelegenheid om de Indiase gemeenschap en de buurt samen te brengen.

Ganeshprocessie door Antwerpen.
Hannelore Roos

Ganeshprocessie

Het Ganesh Festival in Antwerpen geeft de bezoekers de gelegenheid om het beeld van Ganesh te aanschouwen. Dit visuele aspect is een belangrijk onderdeel van de Hindoe traditie: het gaat om het aanschouwen van de godheid die tijdelijk huist in de afbeelding.

De aanwezigen krijgen de gelegenheid om zich individueel tot de godheid te richten om puja te doen. Dit bestaat uit het offeren van bloemen en bloemblaadjes en het branden van kamfer voor Ganesh. Offers, gebeden en het zingen van heilige teksten volgen. Een voorganger leidt het ritueel en ziet erop toe dat alles volgens de regels verloopt. Nadien wordt het geofferde voedsel verdeeld onder de aanwezigen. Voorbijgangers sluiten voortdurend spontaan aan.

Het 10-daagse festival bereikt zijn hoogtepunt op de laatste dag als het Ganeshbeeld op een wagen naar de haven rijdt, waar het onder luid gejoel te water wordt gelaten. Dit gaat gepaard met muziek, terwijl de omstanders met bloemen en rood poeder gooien. Ze roepen ‘Ganpati bappa morya, pudhchya varshi lavkar ya’ (‘Lieve Heer Ganpati, kom snel terug om ons volgend jaar te bezoeken!’). De tewaterlating in een rivier of in de zee is een ritueel afscheid van Ganesh en symboliseert dat hij al het ongeluk van de mensheid meeneemt op reis naar zijn verblijfplaats, de heilige berg Kailash.

Culturele feesten zijn een unieke gelegenheid om in een stad de herkenbaarheid te vergroten van een bepaalde culturele groep. Zo’n buurtfeest functioneert dan als medium om de sociale cohesie te versterken. Impliciet worden grenzen doorbroken en sociale relaties versterkt. Het Ganesh festival met Ganesh als ‘culturele ambassadeur’ van India, is een mooi moment om de Indische gemeenschap en de buurt samen te brengen en Ganesh als mediërend figuur zijn werk te laten doen. Een jaar daarna keert Ganesh terug, en kunnen Indiase migranten tijdens het festival weer hun sociaal-culturele kapitaal onderhouden en de stad Antwerpen een multiculturele belevenis aanbieden.

Literatuur

Sharon Zukin. Landscapes of Power: From Detroit to Disneyworld. Berkeley, CA: University of California Press, 1991.

Hannelore Roos is afgestudeerd in antropologie en beleidseconomie. Zij verricht als promovendus aan de Faculteit Sociale Wetenschappen van de K.U. Leuven onderzoek naar Indiase IT-professionals en de Jain gemeenschap in België als twee voorbeelden van nieuwe vormen van migratie en transnationalisme. Ching Lin Pang is als onderzoeker verbonden aan het Interculturalisme, Migratie & Minderheden Onderzoekscentrum (IMMRC) van de Faculteit Sociale Wetenschappen aan de K.U.Leuven. Ze maakt deel uit van het IMES netwerk dat onderzoek verricht naar immigrantenondernemerschap en etnische buurten.

Dit artikel is een publicatie van Sociologie Magazine.
© Sociologie Magazine, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 09 april 2009

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.