Je leest:

Het brein achter onze communicatie

Het brein achter onze communicatie

Auteur: | 4 september 2008

Ons brein houdt voortdurend in de gaten of we geen fouten maken in de communicatie. Op die manier kunnen we onszelf tijdig herstellen bij een verspreking of een schrijffout, om misverstanden te voorkomen. Toch gaat er nog wel eens wat mis in de communicatie. Niet alleen bij het produceren van taal, maar ook bij het waarnemen van taal.

Fouten maken is menselijk, ook in het taalgebruik. Iedereen maakt weleens een verspreking of een schrijffout. Meestal corrigeren we onszelf als we het doorhebben, of laten het over aan de spellingchecker van de computer. Je kunt je voorstellen dat er een monitor in ons brein actief is, die continu controleert of we geen fouten maken in de communicatie. Zodra dit wel gebeurt, wordt de fout hersteld om te voorkomen dat de gesprekspartner of ons lezerspubliek ons verkeerd begrijpt.

Het komt ook voor dat we anderen niet goed verstaan, of dat we een woord of zin verkeerd lezen. In dit geval gaat het om fouten op het gebied van de waarneming van taal, ook wel taalperceptie genoemd. Constance Vissers van de Radboud Universiteit Nijmegen stelt in haar proefschrift dat bij taalperceptie een zelfde mechanisme werkzaam is als bij de taalproductie. Dat betekent dat het brein voortdurend waakzaam is voor fouten.

Misverstane teksten kunnen grappige anekdotes opleveren. Denk bijvoorbeeld aan liedteksten die verkeerd gehoord worden: wanneer Marco Borsato uit volle borst ‘Binnen’ zingt, verstaat menig luisteraar ‘Pinnen’. Liedteksten die verkeerd worden verstaan, noemt men ook wel mondegreens. Het genootschap Onze Taal stelde er een hele lijst= van samen.

De noodzaak van een monitor

Dat het verkeerd verstaan van zinnen grote historische gevolgen kan hebben, bewees een Britse officier die bekend werd door zijn uitspraak: ‘Send reinforcements, we’re going to advance’ (Zend versterking, we gaan ten aanval). Deze zin werd verstaan als ‘Send three and four pence, we’re going to a dance’ (Zend drie en vier centen, we gaan dansen). Het verschil tussen het sturen van extra troepen of een zakcentje, maakt de noodzaak van een monitorfunctie in onze hersenen duidelijk. Op deze manier kan ons brein fouten opsporen en tijdig herstellen. Volgens de monitor-theorie gebeurt dit wanneer een conflict optreedt tussen onze verwachting en onze waarneming. Een soldaat die op het punt staat de vijand tegemoet te treden, zal niet gauw verwachten dat zijn baas begint over een dansfeestje. Zijn hersenen gaan dan hard aan de slag om de zin nog eens opnieuw te verwerken, alsof hij zich afvraagt: heb ik dit nu goed gehoord?

Broodje met sokken

Omdat we hier te maken hebben met tamelijk onbewuste processen die zich afspelen in de hersenen, kunnen we het monitoren alleen waarnemen via hersenscans (EEG). Tijdens het verwerken van informatie is een groot aantal neuronen actief, dat zorgt voor een bepaald patroon van elektrische activiteit in het brein. Deze elektrische activiteit kan gemeten worden door electroden op de hoofdhuid te plakken. Omdat in het geval van een verwerkingsfout de neuronen langer actief zijn dan normaal, is het mogelijk om dit waar te nemen. In Vissers’ onderzoek kregen testpersonen zinnen voorgelegd die zorgden voor een conflictsituatie in de hersenen. Zo is er een conflict op woordniveau in de volgende zin: ‘Hij smeerde zijn warme broodje met sokken’. Volgens de monitor in onze hersenen past de betekenis van het woord ‘sokken’ niet in de context van een broodje smeren, daarom wordt de zin opnieuw verwerkt om te bepalen of de zin wel of niet goed gelezen is. Met fouten op zinsniveau gebeurt precies hetzelfde. In de zin ‘Het verwende kind gooien het speelgoed op de grond’ correspondeert de vorm van de persoonsvorm (meervoud) niet met het onderwerp (enkelvoud).

Bij het maken van een EEG (afkorting van Elektro-encefalografie) wordt een aantal elektroden op het hoofd geplaatst. Meestal zijn dit er ongeveer 20 en zijn ze bevestigd in een soort muts. Een EEG-signaal wordt weergegeven als een aantal grafieken. Het uiterlijk van deze grafiek kan informatie geven over de staat waarin de hersenen zich bevinden, bijvoorbeeld of men slaapt, opgewonden of juist ontspannen is. (Bron: Wikipedia)

Vissers toont in haar proefschrift aan dat monitoren zowel op woord- als op zinsniveau optreedt. In beide gevallen lieten de EEG’s een langere verwerkingstijd zien. Ons brein controleert de talige input dus met evenveel zorg als de talige output. Op die manier doen de hersenen hun uiterste best om miscommunicatie te voorkomen. En dan nóg gaat het wel eens mis…

Bron: Constance Vissers, “Monitoring in language perception” (proefschrift Radboud Universiteit Nijmegen)

zie ook:

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 04 september 2008

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.