Je leest:

Heinekenprijzen 2010 uitgereikt

Heinekenprijzen 2010 uitgereikt

Auteur: | 24 september 2010

Op 23 september kregen internationale wetenschappers Franz-Ulrich Hartl, Ralph Steinman, Rosamond McKitterick, David Tilman en Michael Tomasello de Heinekenprijzen voor wetenschap uitgereikt door Zijne Koninklijke Hoogheid prins Willem-Alexander. Aan de prijzen, die worden uitgereikt door de KNAW, is een geldbedrag van $150.000 verbonden.

De vijf wetenschappelijke Heinekenprijzen worden elke twee jaar toegekend aan personen die zich hebben onderscheiden op het gebied van biochemie en biofysica, geneeskunde, milieuwetenschappen, historische wetenschap en cognitiewetenschap.

Heinekenprijs voor biochemie en biofysica

Deze prijs gaat naar professor Franz-Ulrich Hartl, directeur van het Max Planck Instituut voor Biochemie in Martinsried, Duitsland. Hij ontvangt de prijs voor zijn baanbrekende werk op het gebied van de rol van ‘chaperonne-eiwitten’ bij de vouwing van eiwitten in een cel.

Een eiwit kan pas processen in de cel sturen als het de juiste driedimensionale structuur heeft aangenomen. Dankzij het onderzoek van Hartl weten we nu dat eiwitten zich niet spontaan in die structuren vouwen. Hij ontdekte dat veel eiwitten hiervoor afhankelijk zijn van chaperonne-eiwitten: eiwitten die andere eiwitten helpen om zich te vouwen en gevouwen te blijven. Hartl’s publicaties hierover in Nature leidden in de eerste helft van de jaren negentig tot een drastische herziening van de grondbeginselen van de eiwitbiogenese, het snelgroeiende vakgebied dat onderzoekt hoe eiwitten ontstaan.

Een goed begrip van eiwitvouwing en -ontvouwing heeft grote implicaties. Zo leidt een stoornis in het vouwmechanisme tot neurodegeneratieve ziekten als Parkinson en Huntington. Hartl en zijn groep proberen deze mechanismen steeds verder te ontrafelen. Ze hopen de kracht van chaperonne-eiwitten uiteindelijk inzetbaar te maken voor de bestrijding van ziekten en voor eiwitproductie in de biotechnologie.

Franz-Ulrich Hartl won vele internationale onderscheidingen en is onder andere lid van de Duitse Akademie van Wetenschappen, buitenlands erelid van de American Academy of Arts & Sciences en erelid van het Japans Biochemisch Genootschap.

Heinekenprijs voor geneeskunde

Deze prijs gaat naar professor Ralph Steinman, verbonden aan de Rockefeller University in New York. Hij ontvangt de prijs voor zijn ontdekking van de rol van dendritische cellen in het immuunsysteem.

Wanneer ziekteverwekkende bacteriën of virussen ons lichaam binnendringt, rukken zogeheten T-cellen uit om ze te vernietigen, terwijl B-cellen antilichamen produceren. Lange tijd was echter onbekend hoe deze afweerreactie op gang kwam. Totdat Ralph Steinman in 1973 samen met celbioloog Zanvil Cohn een geheel nieuw soort cel ontdekte: de dendritische cel.

Dendritische cellen fungeren als een soort schildwachten: zodra zich een ziekteverwekker aandient, maken ze er een paar kapot en presenteren de brokstukken aan andere cellen, die zo de ziekteverwekker herkennen en vervolgens in actie komen. Verder regisseren ze de reacties van T-cellen en B-cellen. Sinds Steinman het bestaan van dendritische cellen blootlegde, is steeds duidelijker geworden hoe cruciaal ze zijn als regisseurs van het afweersysteem. Dit inzicht is van groot belang voor het onderzoek naar en de bestrijding van vele aandoeningen, zoals infectieziekten, kanker, auto-immuunziekten, allergieën en afstotingsverschijnselen bij orgaantransplantaties.

Ralph Steinman werd eerder onderscheiden met onder meer de Albert Lasker Basic Medical Research Award en de New York City Mayor’s Award for Excellence in Science and Technology.

Heinekenprijs voor historische wetenschappen

Deze prijs gaat naar professor Rosamond McKitterick, verbonden aan de Universiteit van Cambridge, Engeland. Zij ontvangt de prijs omdat zij een fundamentele herijking tot stand heeft gebracht van ons beeld van de Karolingers en van de verwevenheid van politiek, religie en geleerdheid in hun tijd.

Historici gingen er lang van uit dat, na een lange periode waarin in Noord-Europa maar heel weinig mensen konden lezen en schrijven en cultuur vooral mondeling werd overgedragen, in de elfde eeuw geletterdheid opnieuw tot bloei kwam. Rosamond McKitterick zette dit beeld op zijn kop, door te betogen dat de herleving van geletterdheid drie eeuwen eerder plaatsvond: in de tijd van Karel de Grote.

McKitterick wist aannemelijk te maken dat ten tijde van de Karolingers veel kinderen naar school gingen en de leesvaardigheid tot diep in de sociale pyramide was afgedaald. Vorsten bleken schriftelijke bevelen uit te vaardigen, edellieden schonken bibliotheken aan kloosters en voormalige slaven kregen een schriftelijk bewijsstuk mee van hun leven als vrij man. Uit het schaarse bronnenmateriaal wist zij toch een zo compleet mogelijk beeld te schetsen van Karel de Grote en zijn rijk, hoe daarin naar het eigen verleden werd gekeken en hoe politiek, religie en geleerdheid met elkaar verbonden waren.

Rosamond McKitterick staat bekend als een briljante maar ook toegankelijke onderzoeker en docent. Haar naam is zelfs verbonden aan een hele tak van historisch onderzoek die bekend staat om de diversiteit in onderwerpen en benaderingen.

Heinekenprijs voor milieuwetenschappen

Deze prijs gaat naar professor David Tilman, verbonden aan de Universiteit van Minnesota in de Verenigde Staten. Hij ontvangt de prijs omdat hij door een combinatie van wiskundige theorieën, laboratoriumonderzoek en veldexperimenten een fundamentele bijdrage heeft geleverd aan de ecologie, een tak van de biologie die de wisselwerking tussen organismen en hun omgeving bestudeert.

Als in een ecosysteem verschillende soorten elkaar beconcurreren om een beperkte hoeveelheid voedsel, welke soorten zullen dan overleven en welke delven het onderspit? De ‘voedselbronnencompetitietheorie’ doet hierover voorspellingen op basis van een wiskundig model. De theorie is voor een belangrijk deel te danken aan David Tilman en vormt sinds begin jaren tachtig een essentieel onderdeel in vrijwel alle leerboeken over ecologie.

Tilman paste de theorie zelf toe in het plantenrijk en kwam tot de ontdekking dat biodiversiteit een ecosysteem stabieler maakt. De laatste jaren stelde Tilman vast dat natuurlijke graslanden meer bio-energie per hectare leveren dan ethanol uit graan, of biodiesel uit sojabonen. Niet alleen is het winnen van bio-energie uit gras economisch rendabeler, het is ook duurzamer: gras vangt meer CO2 af uit de atmosfeer en het is geen voedingsgewas voor mensen, terwijl graan en soja dat wel zijn.

Het gerenommeerde Institute for Scientific Information riep Tilman tweemaal uit tot de meest geciteerde milieuwetenschapper van het decennium (1990-2000 en 1996-2006). Hij vervulde talrijke bestuursfuncties, onder andere voor de National Science Foundation, the National Research Council en de Presidentiële Commissie van Adviseurs over Wetenschap en Technologie van het Witte Huis.

Heinekenprijs voor de cognitiewetenschap

Deze prijs gaat naar professor Michael Tomasello van het Max Planck Instituut voor Evolutionaire Antropologie in Leipzig, Duitsland. Hij ontvangt de prijs omdat zijn onderzoek ons een veel beter begrip heeft gegeven van cognitieve processen bij primaten in het algemeen en van taalverwervingsprocessen bij mensen in het bijzonder.

Tomasello’s onderzoeksveld strekt zich uit van cognitieve processen bij apen tot ontwikkelingspsychologie en taalverwerving bij jonge kinderen. Het essentiële verschil tussen mens en aap is, stelt Tomasello, dat mensen van jongs af aan iets kunnen wat apen niet of in elk geval veel minder goed kunnen, namelijk zich verplaatsen in elkaar en weten wat de ander waarneemt en denkt. Het principe dat mensen elkaars bedoelingen kunnen vatten ligt volgens Tomasello ook ten grondslag aan taalverwerving.

Hoewel zowel over de verschillen in vermogens tussen mensen en apen als over de wijze waarop kinderen taal leren het laatste woord nog niet gezegd is – en Tomasello zelf is de eerste om dit te onderstrepen – worden zijn originele en zowel theoretisch als empirisch stevig gefundeerde ideeën algemeen erkend als een grote en vernieuwende bijdrage aan een beter begrip van cognitieve processen.

Tomasello ontving vele onderscheidingen, waaronder een Guggenheim Fellowship in 1997 en de Hegel Prize in 2009.

Zie ook:

Nobelprijs

De Heinekenprijzen zijn voor het eerst in 1964 uitgereikt. Toen was er nog maar één prijs, alleen voor biochemie en biofysica. In de jaren tachtig en negentig kwamen daar de andere prijzen bij. De Heinekenprijzen worden gerekend tot de meest prestigieuze internationale wetenschapsprijzen in de wereld. Elf winnaars van Heinekenprijzen voor Medicijnen en Biochemie en Biofysica hebben later ook een Nobelprijs gekregen.

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 24 september 2010
NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.