Je leest:

Hans Wijnberg: leermeester in vindingen

Hans Wijnberg: leermeester in vindingen

Auteur: | 1 oktober 2001

Voor elke nieuwe student had professor Hans Wijnberg een uitdagende onderzoeksdoelstelling. Nieuwe synthetische methoden voor interessante moleculen, vernieuwende stereochemische ideeën, opzienbarende chemische hoogstandjes en bijzondere vondsten kenmerken de chemische carrière van één van de meest vooraanstaande en markantste chemici van Nederland in het tweede deel van de twintigste eeuw.

Als hoogleraar Organische Chemie aan de Rijksuniversiteit Groningen heeft Hans Wijnberg als leermeester vele jonge onderzoekers het vak van zelfstandig wetenschapper geleerd. Velen van hen zijn later zelf hoogleraar geworden of bekleden vooraanstaande posities in de industrie en allen kennen die typische Wijnberg-drang naar vernieuwing. Met groot enthousiasme voor het onbekende en met waardering voor zelfs het kleinste resultaat van elk experiment, zolang het maar iets nieuws was, was Hans Wijnberg de unieke leermeester.

Hans Wijnberg. Bron: Erik van Echten/Syncom, Groningen

Scheikunde in Ithaca

Vlak voor de Tweede Wereldoorlog werd Hans (geboren 28 november 1922) met zijn tweelingbroer Loek Wijnberg door hun ouders op de ss Statendam naar New York gezet. De dreigende oorlog noopten pa en ma Wijnberg-Cohen, eigenaren van de Simson bandenplakselfabrieken, daartoe. Na de middelbare school in New York wordt Hans assistent bij de thans beroemde farmaceutische fabriek van Charles Pfizer en zonen. Daar raakt hij betrokken bij de eerste productie van penicilline.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog overlijden zijn ouders en broer Robert in Auschwitz, terwijl Hans, Amerikaans staatsburger en officier, door het verwoeste Europa trekt. Na de oorlog gaat hij scheikunde in Ithaca studeren en promoveert in 1952, in Madison, Wisconsin.

Van Iowa naar Groningen

Na een periode als postdoc en assistentprofessor in Grinnel, Iowa verhuist Wijnberg, inmiddels met vrouw en vier kinderen, per ss Rotterdam naar Nederland. Hij wordt eerst Fulbright fellow in Leiden en in 1960 hoogleraar Organische Chemie in Groningen. Hans Wijnberg heeft met zijn mix van Europese degelijkheid en Amerikaans opportunisme de organische chemie van Groningen op de internationale kaart gezet. Het eerste stabiele b romonium-ion en 1,2-dioxetaan, de eerste asymmetrische syntheses met fase-transfer katalysatoren, het splitsen van racemische mengsels in de spiegelbeelden ( enantiomeren), een veelheid aan nieuwe moleculen en materialen zijn slechts enkele voorbeelden.

Hans Wijnberg in zijn laboratorium Bron: Erik van Echten/Syncom, Groningen

Innovatief ondernemen

Aan het eind van zijn carrière heeft Wijnberg zich sterk verzet tegen het aanstellingsbeleid van hoogleraren. Hij begon in Groningen met het idee actief te blijven tot het zeventigste levensjaar, zoals door de koningin ondertekend, maar later werd dit een verplichte pensionering met vijfenzestig. Achteraf heeft dat vervroegde academische afscheid geleid tot een tweede succes in de carrière van Wijnberg. Hij startte een eigen bedrijf voor contract research, Syncom, dat inmiddels een vooraanstaande partner in research is voor farmaceutische bedrijven. In 1996 ontving hij de Wubbo Ockels-prijs voor innovatief ondernemen.

VERBINDING 1: Dat alle spiegelbeeldisomeren (of enantiomeren), in afwezigheid van hun spiegelbeeld, het vlak van polarisatie van invallend licht draaien was een algemeen geaccepteerde waarheid totdat de groep van Hans Wijnberg de beide enantiomeren van verbinding 1 synthetiseerde. Het S-enantiomeer is afgebeeld. Ondanks het feit dat 1 een koolstofatoom met vier verschillende groepen heeft, draaien de enantiomeren het vlak van polarisatie niet en is deze verbinding dus optisch inactief. Uitvoerige experimenten toonden aan dat dit bijzondere fenomeen te verklaren is door een hoge mate van flexibiliteit alsmede het ontbreken van absorptie van UV en zichtbaar licht van de vier groepen. Het luistert heel nauw: wordt in 1 de ethyl- of de hexylgroep door een methylgroep vervangen, dan is er wel meetbare draaiing door de enantiomeren. De synthese van de beide enantiomeren van 1 kostte twee medewerkers van Wijnberg bijna twee jaar. De hier afgebeelde eerste en de laatste stap van de synthese illustreren hoe creatief en doelgericht Wijnberg c.s. te werk gingen. Halverwege wordt tijdelijk een carboxylgroep ingevoerd waardoor splitsing in de enantiomeren mogelijk wordt. In een artikel over de synthese en eigenschappen van 1 stipt Wijnberg overigens aan dat Van ’t Hoff in zijn brochure van 1874 in feite de mogelijkheid van nietdraaiing door enantiomeren met vier verwante groepen al voorspelde!

Literatuur:

  • Chemisch Magazine 1987, 712, 717.
  • H. Wijnberg et. al., Journal of the American Chemical Society 87 (1965), p. 2635.
Dijken
KNAW

Dit artikel is afkomstig uit het boek Chemie achter de dijken, een gezamenlijke uitgave van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) en de Koninklijke Nederlandse Chemische Vereniging (KNCV). Het werd in 2001 uitgegeven ter herdenking van het feit dat de Nederlander Jacobus Henricus Van ‘t Hoff honderd jaar eerder in 1901 de allereerste Nobelprijs voor de scheikunde won. Chemie achter de dijken belicht Nederlandse uitvindingen en ontdekkingen op chemisch gebied sinds 1901. In zo’n zeventig bijdragen (voor het overgrote deel opgenomen in Kennislink) wordt de betekenis van de Nederlandse chemie duidelijk voor ontwikkelingen op het gebied van de gezondheidszorg (bijvoorbeeld de kunstnier), de voedingsmiddelenindustrie (onder andere zoetstoffen), de kledingindustrie (bijvoorbeeld ademende regenkleding) of de elektronica (zoals herschrijfbare CD’s).

Dit artikel is een publicatie van KNAW/KNCV.
© KNAW/KNCV, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 01 oktober 2001

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.