Je leest:

Gij zult gehoorzamen

Gij zult gehoorzamen

Auteur: | 3 januari 2007

Na de Tweede Wereldoorlog vroeg iedereen zich verbijsterd af hoe al die gruwelen toch hadden kunnen gebeuren in nazi-Duitsland. Drie psychologische experimenten schenen een even verhelderend als verbijsterend licht op het gehoorzaamheidsvraagstuk. Asch toonde aan dat mensen onder groepsdruk bereid zijn hun eigen waarneming te betwijfelen. Milgram liet zien dat de aanwezigheid van autoriteit mensen ertoe kan zetten anderen dodelijke shocks toe te brengen. En onder Zimbardo veranderden doodnormale Stanfordstudenten in sadistische gevangenisbeulen.

Met de gruwelen van de Tweede Wereldoorlog nog vers in het geheugen, werden in de jaren ’50, ’60 en ’70 een drietal psychologische experimenten uitgevoerd die onze kijk op gehoorzaamheid voorgoed zouden veranderen. In 1951 publiceerde Solomon Asch de resultaten van een studie die liet zien dat we bereid zijn onder groepsdruk zelfs onze eigen waarneming in twijfel te trekken. Stanley Milgram toonde in 1963 aan mensen onder druk van een autoriteitsfiguur bereid zijn om dodelijke elektroshocks toe te brengen aan iemand anders. Zijn middelbare schoolgenoot Philip Zimbardo ging in 1971 het verst van allemaal. In zijn schokkende Stanford Prison Experiment liet hij zien hoe gewone studenten in zeer korte tijd de gevangenisbeulen van hun medestudenten werden, alleen maar omdat ze in een nepgevangenis die rollen toebedeeld kregen.

1951: Conformeren onder groepsdruk met Asch

De studenten die waren uitgenodigd voor de conformiteitexperimenten van Asch werd verteld dat ze meededen aan een onderzoek naar hun gezichtsvermogen. In groepjes variërend van 2 tot 15 studenten werden ze gevraagd antwoord te geven op een doodsimpel vraagstuk: welke van de lijnen rechts (A, B of C) is even lang als de lijn links.

In het experiment van Asch werd de proefpersonen gevraagd te zeggen of lijn A, B of C even lang was als de lijn links. Het goede antwoord is natuurlijk lijn C.

Wat de proefpersonen niet wisten was dat iedereen in hun groepje behalve zijzelf ‘handlangers’ waren van de onderzoeker, en dat het experiment helemaal niet tot doel had het gezichtsvermogen vast te stellen. Asch wilde namelijk weten of mensen bereid waren onder druk van een groep hun eigen waarneming juist in de steek te laten om zich zo te conformeren aan de groep. Daarom gaf hij zijn medeplichtigen de opdracht het foute antwoord te geven: zij zeiden allemaal dat lijn A even lang was als de linkerlijn. Voor Asch was het nu afwachten hoe de enige echte proefpersoon in het groepje zich zou gedragen.

De resultaten waren verbluffend. In plaats van op hun eigen waarneming te vertrouwen, begonnen de proefpersonen zich ongemakkelijk te voelen en aan hun eigen gezichtsvermogen te twijfelen. In 1 op de 3 gevallen conformeerden ze aan de groep, en gaven ze dus een overduidelijk fout antwoord. Het experiment werd een paar keer herhaald met dezelfde groep, maar andere simpele vraagstukken. Uiteindelijk bleek er geen enkele proefpersoon te zijn die niet tenminste één keer tegen beter weten in conformeerde aan de groep. Toen de proefpersonen aan het eind werd gevraagd waarom ze het foute antwoord hadden gegeven, zeiden ze dat ze het niet goed hadden kunnen zien of “gewoon een foutje hadden gemaakt”.

Het percentage goede antwoorden in de controlegroep en de experimentele groep. De controlegroep bestond uit studenten die zonder de aanwezigheid van handlangers gevraagd werd de even lange lijn de kiezen. Zij gaven nagenoeg altijd het goede antwoord. De studenten die tussen de handlangers zaten die het foute antwoord gaven, waren de experimentele groep. Zij gaven in 1 op de 3 gevallen het foute antwoord.

1963: Milgram’s dodelijke shocks onder druk van autoriteit

Stanley Milgram wierf zijn proefpersonen via een advertentie in de krant. Allerlei soorten mensen antwoordden: werklozen, huisvrouwen, zakenmannen, studenten. Ze werden uitgenodigd in een anoniem gebouwtje, waar ze de proefleider en een andere proefpersoon ontmoeten. Dat deze andere proefpersoon een acteur en dus handlanger van de onderzoeker was, wisten ze niet.

De proefpersonen werd verteld dat ze meededen aan een onderzoek naar het effect van straf op het leerproces. Ze moesten daarom in de rol van leraar kruipen en woordparen voorlezen aan de andere proefpersoon/acteur, die de rol van student vervulde. De student moest deze woordparen zo goed mogelijk onthouden, want als hij die later niet goed kon reproduceren, werd hij gestraft met een elektrische shock. De shocks werden uitgedeeld door de leraar-proefpersonen en werden bij elk fout antwoord 15 volt krachtiger, beginnende bij 15 volt. Voor het toedienen had Milgram een ingenieus uitziend apparaat in de kamer geplaatst.

Het apparaat waarachter de proefpersonen van Milgram plaatsnamen om hun woordlijsten voor te lezen en hun elektroshocks toe te dienen.

Nadat de student-acteur was vastgebonden op een stoel en behangen met elektrodes, onder het oog van de proefpersoon en proefleider, nam de leraar-proefpersoon plaats achter het elektroshock apparaat. De proefleider (een autoriteitsfiguur in een witte jas) nam plaats aan een tafel in dezelfde ruimte als de leraar-proefpersoon. Tussen de acteur in de ene kamer en de proefpersoon en proefleider in de andere was geen visueel contact: het contact verliep via microfoons en luidsprekers. Dit was nodig, omdat de acteur natuurlijk niet echt elektroshocks toegediend kreeg: hij speelde de effecten daarvan na.

De opstelling tijdens het experiment van Milgram. In de bovenste kamer zie je twee mensen: de proefleider (E) en de leraar-proefpersoon (S). In de onderste kamer zit de student-acteur (A).

Er waren geen proefpersonen die weigerden deel te nemen aan het onderzoek omdat ze geen elektroshocks wilden toedienen aan iemand anders. Naarmate de elektroshocks zwaarder werden (‘zeer gevaarlijk’, volgens het apparaat), nam wel het ongemak bij de leraar-proefpersonen toe: ze hoorden geschreeuw en gekreun uit de andere kamer komen. Als ze zich vertwijfeld naar de proefleider bij hun in de kamer wendden, vertelde deze dat het echt geen kwaad kon en dat hij alle verantwoordelijkheid op zich nam. Dus gingen de proefpersonen door, zelfs toen het geschreeuw luider en luider werd, en bij de hoogste voltages helemaal uitbleef. Ze bleven zelfs herhaaldelijk shocks van 450 Volt toedienen omdat de student-acteur niet meer antwoordde, ook al stond op het apparaat de onheilspellende aanduiding ‘XXX’.

Ongeveer 65% van de proefpersonen was bereid om onder druk van de proefleider dodelijke shocks toe te brengen aan – wat zij dachten – een andere proefpersoon. Niemand stopte voordat een voltage van 300 was bereikt. Naderhand gaven de proefpersonen aan dat zij er niets aan hadden kunnen doen: de proefleider had hen gedwongen door te gaan.

Het experiment van Milgram is in de jaren daarna nog een aantal keer herhaald in andere landen, culturen, onder alleen mannen of vrouwen, onder verschillende etnische groepen, verschillende opleidingsniveaus enzovoorts. Het percentage ‘gehoorzamers’ blijkt telkens rond de 65% te liggen. In deze grafiek is het gemiddelde genomen van een groot aantal studies: de rode lijn geeft aan hoeveel procent van de proefpersonen doorging met shocks toedienen bij de verschillende voltages.

1971: Zimbardo verandert studenten in gevangenisbeulen

Net als Milgram plaatste Zimbardo een advertentie in de krant: hij vroeg mensen te reageren die mee wilden doen in een twee weken durend onderzoek naar het gevangenisleven. Uit de reacties selecteerde hij 24 jongemannen, allen studenten, de meeste witte middenklasse. Door een muntje op te gooien werd de groep opgedeeld in twee nieuwe groepen: de gevangenen en de bewakers. Voor de duur van het experiment was de kelder van de psychologiefaculteit van Stanford omgebouwd tot gevangenis.

Zimbardo en zijn assistent werden hoofdbewakers. De andere bewakers moesten hun studentenkloffie inleveren en kregen in ruil daarvoor een militair aandoend uniform. Ze moesten verder spiegelende zonnebrillen dragen om zo oogcontact met de gevangenen te voorkomen. Ook de nieuwbakken gevangenen moesten hun kleren inleveren: zij kregen sandalen en een slecht passende hobbezak waaronder ze geen ondergoed mochten dragen. Over hun hoofd trokken ze een panty, zodat het leek alsof ze hun haar hadden gemillimeterd, net als in het leger.

Gedurende het hele experiment werd het gedrag van bewakers en gevangenen vastgelegd met camera’s. In de documentaire ‘Quiet Rage’ is dit materiaal verwerkt tot een ongeveer 50 minuten durende film. Deze beelden komen uit die film: er is duidelijk te zien hoe de bewakers en gevangenen niet alleen qua kleding maar ook qua lichaamshouding in hun rol passen.

De bewakers kregen voorafgaand aan het experiment geen duidelijke instructies over hoe ze zich moesten gedragen. Afgezien van een verbod op fysiek geweld, mochten ze de gevangenis bewaken en runnen zoals ze dat zelf wilden. De gevangenen werden gevraagd thuis te wachten. Ze werden niet gewoon opgehaald voor het experiment, maar door gewapende politie gearresteerd. Hun vingerafdrukken en ‘mugshot’ werden genomen, ze werden gefouilleerd en kregen een nummer dat vanaf dat moment hun naam verving. Het experiment was begonnen.

Op dag 2 van het experiment brak een spontane opstand uit onder de gevangenen, die het niet eens waren met hun behandeling. De bewakers probeerde de opstand neer te slaan door brandblussers te gebruiken en de gevangenen tegen elkaar op te zetten door ze te verdelen in een ‘good cell block’ en een ‘bad cell block’, en ze te laten denken dat er informanten in hun midden waren. De bewakers vertoonden sadistisch gedrag. Naar de WC gaan werd al snel een privilege die vaak werd ontzegd als een gevangene zich niet goed gedroeg. De gevangenen werden daarom gedwongen te poepen en plassen in hun cel. Voedsel werd aan de gevangenen ontnomen of niet uitgedeeld, en de bewakers dwongen de gevangenen om naakt op de betonnen vloer te slapen. Gevangenen werden door de bewakers vernederd door ze tot semi-homoseksuele handelingen te dwingen.

Al op dag 2 begonnen de bewakers sadistisch gedrag te vertonen. Op deze foto (gemaakt tijdens het experiment) is te zien hoe de bewakers een gevangene dwingen push-ups te doen terwijl de andere gevangenen met hun handen tegen de muur moeten staan. Twee dagen geleden waren deze bewakers en gevangenen nog collega-studenten.

Zelfs onderzoeker Zimbardo raakte verstrikt in het experiment. Toen op dag 4 het gerucht ging van een ontsnappingspoging belde hij het nabijgelegen politiebureau en vroeg hij of de gevangenen overgebracht konden worden naar een echte, leegstaande gevangenis. De politie weigerde. Toen het experiment voortduurde, bleken de bewakers vooral ‘s nachts – wanneer zij dachten dat ze niet konden worden bekeken via de camera’s die waren opgehangen – uitermate sadistische maatregelen te nemen ten opzichte van de gevangenen. Toen een gevangene hierop uit protest in hongerstaking ging, werd hij door de bewakers geïsoleerd opgesloten in een aparte cel.

Na zes dagen kwam een vooraf niet betrokken assistente van Zimbardo langs om de gevangenen te interviewen over hun ervaringen. Deze assistente wees Zimbardo op de erbarmelijke omstandigheden waarin de gevangenen moesten leven. Het experiment werd hierop voortijdig – na slechts 6 van de geplande 14 dagen – beëindigd.

Deze originele cameraopname laat de gevangene zien die in hongerstaking ging. Hij is gedwongen zijn enige kledingstuk uit te trekken. Op zijn hoofd in een doos geplaatst, zodat hij nauwelijks meer contact kan maken met de wereld om hem heen. Kort na dit incident werd het experiment voortijdig beëindigd.

1940-1945: Zijn we allemaal potentiële kampbeulen?

Hoe graag we ook anders zouden willen geloven, de experimenten van Asch, Milgram en Zimbardo werpen een ander licht op de monsterlijkheden van de nazi’s en fascisten in de Tweede Wereldoorlog. Onder druk van een stel vreemden zijn we bereid om 1 op de 3 keer een duidelijk fout antwoord te geven, alleen maar om te conformeren aan een groep. Dit zijn geen mensen die we kennen of die macht hebben over ons of de mensen die we liefhebben.

Een autoriteitsfiguur kan 65% van ons zover krijgen dat we dodelijke shocks toebrengen, door alleen maar te zeggen dat we door moeten gaan. Hiervoor hoeft hij niet gewapend te zijn, we hoeven niet eens bang gemaakt te worden. Geef volkomen normale, doorsnee studenten een uniform en de macht over gevangenen en ze veranderen in de meest sadistische bewaker. Als er een les geleerd kan worden uit deze experimenten, moet het zijn dat er in nagenoeg elk van ons een potentiële kampbeul schuilt. Hoe onethisch de experimenten en hoe schokkend de conclusies ook zijn, we doen er goed aan niet weg te lopen voor die gedachte. Misschien redt hij ooit nog miljoenen levens.

Auswitz.

Meer over het Stanford Prison Experiment van Zimbardo:

  • Bevat beelden die schokkend kunnen zijn
Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 03 januari 2007

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.