Je leest:

Gevolgen van klimaatverandering

Gevolgen van klimaatverandering

Auteur: | 19 oktober 2009

Klimaatverandering is niet alleen een Nederlands, Europees of westers probleem. Vooral niet, zelfs. Mensen over de hele wereld krijgen te maken met een veranderend klimaat. Sommige gevolgen zijn al merkbaar, andere zijn zo onvoorspelbaar als wat.

Verdwijnend ijs

Inuit merken al jarenlang dat het ijs in de lente vroeger en sneller smelt en in de winter onbetrouwbaar dun is. De Noordpoolbewoners gebruiken het ijs als snelweg, bouwgrond en jachtveld. Smeltend ijs betekent dat reizen steeds gevaarlijker wordt en dat huizen verzakken. Bovendien bemoeilijkt het de jacht, waardoor de Inuit minder te eten en te verkopen hebben. Toch kan de hogere temperatuur ook voordelen hebben: diersoorten als zalm en zwaluw rukken op. Inuit zullen hun levenswijze moeten aanpassen.

Politiek landjepik

Klimaatverandering leidt tot ouderwets landjepik. De Noordpool is nu nog van niemand, maar in 2007 plantten de Russen hun vlag op de oceaanbodem onder de Noordpool. Tot groot ongenoegen van concurrenten Amerika, Canada, Denemarken en Noorwegen. De strijd om de Noordpool is dan ook begonnen. Experts verwachten er belangrijke voorraden olie, gas en mineralen te vinden en willen controle krijgen over strategisch belangrijke en lucratieve vaarroutes.

Voedsel

Hoe klimaatverandering de voedselproductie zal beïnvloeden is onduidelijk. Oogsten zouden zowel kunnen verslechteren (hoge temperaturen, droogte) als verbeteren (planten hebben carbondioxide nodig om te groeien, dus meer CO2 in de lucht betekent meer groei). De meeste wetenschappelijke modellen gaan er van uit dat ontwikkelde landen in staat zijn om zich aan te passen, maar dat het voor ontwikkelingslanden erg moeilijk zal worden om hun bevolking te voeden. Dit heeft niet alleen te maken met het klimaat, maar ook met politieke en economische machtsverhoudingen.

Dodelijke beestjes

Malariamuggen kunnen dankzij een warmer klimaat tegenwoordig op steeds meer plekken overleven. Ze migreren noordwaarts, maar voelen zich ook steeds vaker thuis in de bergen. Zoals bijvoorbeeld in de Andes, lange tijd te koud voor de malariamug. Omdat de bewoners niet eerder aan tropische parasieten zijn blootgesteld, hebben ze geen immuniteit kunnen opbouwen. Bovendien gaat het meestal om arme gebieden met een slechte gezondheidszorg. Malaria kan, ook in de Afrikaanse hooglanden en Zuid-Oost Azië, uitgroeien tot epidemie.

Zwaar weer

Extreme weersomstandigheden komen in een warmere wereld vaker voor. Maar hoe Atlantische stormen, tropische orkanen en cyclonen zich in de toekomst precies gaan gedragen, is moeilijk te voorspellen. Juist die onvoorspelbaarheid maakt het moeilijk voor regeringen om zich er op voor te bereiden, terwijl dat wel nodig is. De maatschappelijke gevolgen van extreem weer kunnen enorm zijn. Orkaan Katrina leidde in 2005 tot 1800 doden, massamigratie, politieke onrust en $90 miljard schade. Orkaan Mitch vernietigde in 1998 een deel van Midden-Amerika en kostte het leven aan 25.000 mensen. Rijke steden als New York kunnen peperdure stormvloedkeringen bouwen. Voor armere kustgebieden (denk aan Cuba of Haïti) is dat een stuk lastiger.

Nederlanders maken plaats voor water

In Nederland merken we al wat van klimaatverandering: zachtere winters, warmere zomers en meer extreme regenbuien. De komende tijd krijgen onze rivieren steeds meer regen- en smeltwater te verwerken, waardoor de kans op overstromingen en dijkdoorbraken groter wordt. Daarom maakt de Nederlandse overheid door middel van opvangbekkens en noodoverloopgebieden meer ruimte voor de rivier. Ten koste van woningen, boerderijen en weilanden. In het stroomgebied van de Nieuwe Merwede, bij Gorinchem, hebben mensen bijvoorbeeld hun boeltje moeten pakken. Zulke ingrijpende overheidsplannen leiden vaak tot politieke onrust.

Heet en droog

Spanje wordt steeds heter en droger. Volgens sommige voorspellingen zal zelfs verwoestijning plaatsvinden. Spanje wordt daarmee als vakantieland een stuk minder aantrekkelijk. Als de toeristen wegblijven, is de economische schade groot. Net als de Noordpoolbewoners zullen ook Zuid-Europeanen hun economie anders moeten inrichten. Een heet zomerklimaat leidt daarnaast tot sterfte. De hittegolf in 2003 leidde tot zo’n 35.000 doden in Europa. Daar staat tegenover dat mensen in milde winters minder snel overlijden.

Eco-oorlog

Afrika kent veel zwakke staten die uit elkaar dreigen te vallen door gebrek aan legitimiteit en interne strijd. Etnische conflicten kunnen ontstaan of verergeren als de staat zijn bevolking niet kan voeden en groepen met elkaar concurreren om drinkwater, hout en vruchtbaar land. Sommige wetenschappers zien de oorlog in het Soedanese Darfur dan ook in eerste instantie als een ecologisch conflict, waarin boeren en nomaden niet om ras of religie maar om grond, voedsel en drinkwater vechten.

Verwoestijning

De Sahara kan in 2100 enorm zijn uitgebreid. Maar er zijn ook aanwijzingen dat de Sahara juist groener zal worden. Wat de toekomst ook brengt, nu worden mensen die aan de rand van de woestijn wonen geconfronteerd met verwoestijning. Zij vluchten naar groener gebied omdat bestaande waterputten opdrogen en het land uitgeput raakt. Klimaatverandering draagt hieraan bij, maar overbevolking en overbegrazing spelen ook een rol.

Giftig eten

Cassave voedt honderden miljoenen mensen in Afrika, Zuid-Amerika en Azië. Het gewas kan relatief goed tegen droogte en voedselarme grond. Het heeft één nadeel: de plant bevat een giftige stof die kan leiden tot permanente beenverlamming. Wetenschappers hebben gevonden dat cassave nog giftiger wordt als er veel CO2 in de lucht zit. Een verdubbeling van het CO2-gehalte maakt de cassave ook twee keer zo giftig. Op het moment is 9% van de Nigerianen al ziek van de cassave. Klimaatverandering kan ook via dit soort processen tot grote gezondheidsproblemen in ontwikkelingslanden leiden.

Klimaatvluchtelingen

Klimaatverandering kan grote migratiestromen op gang brengen. Internationale organisaties spreken inmiddels van ‘eco-vluchtelingen’ of ‘klimaatvluchtelingen’: mensen die huis, haard en inkomen zijn kwijt geraakt door de gevolgen van klimaatverandering. Schattingen van het aantal wereldwijde klimaatvluchtelingen in 2050 lopen uiteen van 200 tot 700 miljoen. Hoewel vluchtelingen meestal eerst naar buurlanden trekken, wordt er in worst case scenario’s ook wel uitgegaan van een massale migratie naar het rijke, vruchtbare en bewoonbare noorden.

Drooggevallen rivieren

De grote rivieren van Azië – de Ganges, Brahmaputra, Irrawaddy, Salween, Mekong, Yangtze en Gele Rivier- houden meer dan een kwart van de wereldbevolking in leven. Deze rivieren ontspringen in de Himalaya. Als de temperatuur verder stijgt en de gletsjers van de Himalaya gaan smelten, zal dit dichtstbevolkte deel van de aarde met overstromingen en erosie te maken krijgen, maar ook –in het ergste geval – met drooggevallen rivieren. Als de heilige Ganges opdroogt, verliest India een bron van water én van culturele en religieuze tradities.

Geen druppel uit de kraan

China heeft nu al grote watertekorten. Zo is de Huanghe rivier tijdelijk drooggevallen door een combinatie van te weinig regen en te veel irrigatie. Gebrek aan water komt dus niet alleen door klimaatverandering, maar ook door mensen die steeds meer water gaan gebruiken voor hun gewassen, fabrieken en wasmachines. Hogere temperaturen maken het probleem wel groter: meer water verdampt en het resterende water wordt vervuilder, bijvoorbeeld omdat bacteriën goed gedijen in warm, langzaam stromend water.

Overstromingen

Inwoners van Bangladesh zijn wel gewend aan overstromingen. Elke moessontijd verdwijnt een kwart van het land onder water. Maar sinds de jaren negentig zijn de moessonoverstromingen erger geworden. In 2004 overstroomde zelfs tweederde van het land. En Bangladesh wordt nóg lager omdat de rivieren te weinig sediment achterlaten en mensen teveel grondwater uit de aarde halen waardoor de aarde een beetje inklinkt. Daarnaast wordt de grond steeds zouter, waardoor planten en gewassen sterven. Volgens klimaatwetenschappers is Bangladesh dan ook een van de landen die het meest kwetsbaar is voor klimaatverandering.

Paradijs zonder koraal

De tropische eilanden in de Stille Oceaan zouden, net als andere laaggelegen gebieden, onder de zeespiegel kunnen verdwijnen. Maar de eilandbewoners zien nu ook al gevolgen van klimaatverandering. Steeds meer koraalriffen bijvoorbeeld, sterven af. Daarmee neemt de biodiversiteit en de vissenpopulatie af, verliezen vissers en de toeristenindustrie hun inkomen en moeten eilandbewoners op zoek naar ander voedsel. Koraalrif beschermt de achterliggende kust daarnaast tegen erosie. Minder koraalrif maakt de eilanden dan ook kwetsbaarder voor de zee.

Klimaatverandering-proof bouwen

Tachtig procent van de Maldiven steekt nauwelijks een meter boven zee uit. Het eilandenrijk bereidt zich dan ook voor op het stijgende water. Zo heeft de overheid een spiksplinternieuw klimaatverandering-proof dorp gebouwd. Het ligt niet alleen op hoger gelegen land, maar heeft ook een buurthuis op palen, waar alle bewoners terecht kunnen als het water komt. Daarnaast wil de overheid geld sparen om elders in de wereld land te kopen. De modellen voorspellen dat de Maldiven tussen 2030 en 2070 in zee zou verdwijnen.

Brand

Aanhoudende droogte maakt een gebied kwetsbaar voor brand. De bosbranden in de Australische zomermaanden zijn berucht. Als dit gebied in de toekomst nog droger wordt, zoals klimaatmodellen nu voorspellen, wordt het gevaar van bosbranden steeds groter. Bij bosbranden komen mensen, dieren en planten om. Bovendien leidt brand tot erosie en tot giftig koolstofmonoxide in de lucht. Als grote bosbranden regelmatig uitbreken, kan de natuur zich niet herstellen en zullen de bewoners uiteindelijk wegtrekken.

Permafrost verdwijnt

De bodem onder de Siberische toendra is nu nog permanent bevroren. Maar de dikke laag permafrost ontdooit. Dat is slecht nieuws voor de huizen, wegen en pijpleidingen in het koude noorden: die verzakken. Als het ijs smelt, wordt de grond namelijk instabiel. Het bouwen van nieuwe huizen die bestand zijn tegen een verzakkende bodem (bijvoorbeeld op palen of in een dikke grindbak) is duur. Een ander gevaar is dat er methaan vrijkomt als permafrost ontdooit. Methaan is een broeikasgas, en grote hoeveelheden methaan in de atmosfeer kunnen het bestaande broeikaseffect versnellen. Daardoor zou de aarde nog warmer kunnen worden. Het smelten van de permafrost hoeft overigens niet alleen nadelen te hebben. Het kan ook betekenen dat de ijskoude toendra verandert in een groen, vruchtbaar jacht- landbouw- en woongebied.

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 19 oktober 2009

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.