Je leest:

Genoom malaria bekend, vaccin dichterbij

Genoom malaria bekend, vaccin dichterbij

Auteur: | 4 oktober 2002

De malariaparasiet, Plasmodium falciparum, wordt via de steekgrage malariamug, Anopheles gambiae, overgedragen aan nieuwe slachtoffers. Zonder medicijnen en bij onvoldoende verzorging kan een mens door aanhoudende koorts en uitdroging overlijden aan malaria. Kennis over het genoom van de mug en de parasiet kan het vinden van een medicijn of een vaccin dichterbij brengen. Aan de genenkaarten is zes jaar gewerkt, deze week zijn ze afgedrukt in de wetenschappelijke bladen Nature en Science.

Dit is een historische gebeurtenis, zo laten de redacties van de beide tijdschriften weten. Aan malaria sterven jaarlijks twee miljoen mensen, vooral kinderen. Daarmee is het één van de gevaarlijkste tropische ziektes in Afrika en Azië. Genen geven aan een cel de codes om eiwitten te produceren die vervolgens de processen in een organisme sturen. Genenkaarten geven een overzicht van alle genetische codes van een organisme uit gedrukt in cijfers en locaties op het gen.

De steekgrage malariamug, Anopheles gambiae. Via de speekselklieren van de mug wordt de malariaparasiet, Plasmodium falciparum, overgedragen naar het volgende slachtoffer.

Van steeds meer dieren wordt het genoom bekend. De gistcel had de primeur, daarna volgde de fruitvlieg, het aaltje C. elegans, de muis, en vorig jaar de mens. Nu zijn de genomen van de malariaparasiet en van de malariamug aan de beurt. Nijmeegse wetenschappers onder leiding van prof. Henk Stunnenberg hebben aan de samenstelling van de genenkaart meegewerkt. ‘De genenkaart leidt tot een beter inzicht in de complexe levenscyclus van zowel de parasiet als de mug,’ vertelt hij.

Een malariabesmetting begint met een mug die bloed opzuigt van een besmet persoon. Binnen 24 uur bereikt de parasiet het darmkanaal van de mug, nestelt zich en gaat eicellen produceren. De eicellen boren zich door de darmwand naar het bloed van de mug. Daar overleven ze in een sluimerstand tot ze via de speekselklieren van de mug worden overgedragen naar de volgende persoon die de mug steekt. In die persoon volgroeit de parasiet en de cyclus, die ongeveer twee weken duurt, is rond.

Het verspreidingsgebeid van malaria concentreert zich tussen de keerkringen. Daar is het vochtig en warm, een ideaal klimaat voor de malariamug. Malaria kwam ooit ook in Nederland voor, dat kwam doordat in een groter deel van de aarde een warm en vochtig klimaat heerste. (Klik op de kaart voor een grotere versie.)

’Een zeer gedetailleerde kennis van de malaria-eiwitten en hun plaats en functie in de parasiet is de enige garantie dat het de wetenschap eens zal lukken de wereldziekte nummer-1 te controleren en uiteindelijke zelf uit te roeien met behulp van nieuwe medicijnen en vaccins?, zegt Stunnenberg. De Nijmegenaren werkten voor het onderzoek nauw samen met de onderzoeksgroep van Matthias Mann in het Deense Odense. Daar konden ze gebruik maken van een dure massaspectrograaf die Nederlandse universiteiten niet hebben.

De Nijmegenaren zijn verantwoordelijk voor een kwart van de ruim 5000 parasitaire eiwitten (proteomen) die in kaart zijn gebracht. Het gaat er niet om alle eiwitten te vinden, maar om die eiwitten te selecteren die in aanmerking komen voor ontwikkeling van een vaccin. Stunnenberg heeft al meer dan 150 belangrijke eiwitten geselecteerd. Eiwitten dus die mogelijk een bijdrage leveren aan het ziekmakende karakter van de parasiet in combinatie me de mug.

De parasiet heeft de mug niet alleen nodig om zich te kunnen voorplanten, maar ook om een ziekteverwekker te worden. Zonder tussenkomst van de mug veroorzaakt de malariaparasiet geen malaria. Daar ligt mogelijk een antwoord in het onschadelijk maken van de parasiet. ‘Maar het zal zeker nog tien jaar duren voordat er een vaccin is ontwikkeld tegen malaria,’ benadrukt Stunnenberg.

Dit artikel is een publicatie van Marco van Kerkhoven.
© Marco van Kerkhoven, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 04 oktober 2002
NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.