Je leest:

Gammacanon (9): Rituelen

Gammacanon (9): Rituelen

Auteur: | 27 februari 2010

De samenleving heeft behoefte aan nieuwe rituelen, zoals bleek bij het afscheid van André Hazes.

Op 27 september 2004 reed een lijkwagen stapvoets een volle Amsterdam Arena binnen: hiermee begon het afscheid van levensliedzanger André Hazes. Het gratis afscheidsconcert André Bedankt vormde een eerbetoon van bevriende zangers en andere Bekende Nederlanders aan de onverwacht overleden Hazes. Het concert was ook nadrukkelijk bedoeld om zijn fans afscheid te kunnen laten nemen van hun idool: de kist met het lichaam van de zanger stond tijdens het concert op de middenstip. De stoet van lijkwagen en volgauto’s die van Hazes’ huis was vertrokken, was in niets te onderscheiden van een echte uitvaart. De bestemming was echter een voetbalstadion, en niet een begraafplaats.

Het afscheid van André Hazes laat zien hoe rituelen voortdurend veranderen, in onze samenleving vaak door het vervagen van grenzen tussen verschillende cultuurdomeinen met eigen gedragcodes. In dit geval: concert, uitvaart, voetbalwedstrijd. Zo ontstaan onverwachte, niet eenduidig te categoriseren gebeurtenissen. Gejuich, applaus, waves en voetbalyells bijvoorbeeld, zijn nauwelijks te verenigen met het verdriet van Hazes’ nabestaanden. Het ambigue karakter van André Bedankt is moeilijk verenigbaar met een opvatting van ritueel als een vormvaste opeenvolging van geformaliseerde handelingen. Rituelen verschijnen daarin als statische, repetitieve, gestructureerde onderbrekingen van het dagelijks leven, op vaste momenten en plaatsen, bij vaste gelegenheden, geworteld in traditie. Hedendaagse onderzoekers vatten een ritueel minder statisch op. Hun interesse is meer gericht op processen van ‘ritualisering’: het verschijnsel dat bestaande rituele vormen en elementen op nieuwe manieren met het menselijk handelen verbonden worden, waardoor bepaalde handelingen een nieuwe uitstraling en betekenis krijgen.

De Franse antropoloog en socioloog Emile Durkheim (1858-1917) verklaarde de behoefte aan rituelen vanuit hun functie: een ritueel bevordert de sociale samenhang. Volgens Durkheim is het goddelijke in elke religie een representatie van de samenleving zelf. Religieuze rituelen dienen dus eigenlijk om mensen sterker met hun eigen samenleving te verbinden. Durkheim maakte zich toentertijd al zorgen over individualisering en het wegvallen van oude vanzelfsprekendheden en verbanden. Hij benadrukte dat ook geseculariseerde samenlevingen rituelen nodig hebben. In dit perspectief zijn nationale feestdagen, zoals onze Koninginnedag, momenten waarop de samenleving zichzelf als een eenheid beleeft.

Durkheims werk inspireert nog steeds, al interpreteren maar weinig onderzoekers een ritueel nog zuiver functionalistisch. De interesse is verschoven naar handelingen: een ritueel is vooral iets wat mensen doen. Alledaagse handelingen als zingen, lopen, dansen, luisteren, eten en huilen krijgen binnen de collectieve en symbolische context een bijzondere betekenis, waardoor het ritueel de deelnemers cognitief, lichamelijk en emotioneel extra aanspreekt. Dit verklaart waarom rituelen een sterk gevoel van onderlinge verbondenheid kunnen oproepen, een ervaring die de Schotse antropoloog Victor Turner (1920-1983) communitas heeft genoemd. Volgens Turner ontstaat communitas vooral tijdens de zogenoemde overgangsfase (limen) bij rituelen die de overgang naar een nieuwe sociale status of levensfase begeleiden, zogenoemde rites de passage. In onze samenleving zijn dit bijvoorbeeld ontgroeningen en de naturalisatieceremonie waarbij vreemdelingen Nederlander worden.

Achter het gezamenlijke ‘doen’ in een ritueel kunnen grote verschillen in motivatie, beleving en betekenisgeving schuilgaan. Dit geldt evenzeer voor het Hazes-afscheid als voor een kerstdiner. Ook al zit de familie samen aan tafel, voor de een is de maaltijd een jaarlijks hoogtepunt, voor de ander een benauwende verplichting. Het gezamenlijk handelen houdt zulke verschillen uit het zicht, zodat de deelnemers met hun ritueel toch één statement maken: ‘Wij houden van André’, ‘wij zijn een hechte familie’.

Omdat de buitenwereld meekijkt, stellen rituelen mensen in staat hun identiteit vorm en inhoud te geven. Naarmate het aspect van identiteit sterker meespeelt, worden rituelen controversiëler en neemt hun politieke lading toe. In dit perspectief verschijnt het afscheid van Hazes als een manifestatie die aan de ene kant verbazing en dedain opriep, maar die aan de andere kant voor mensen die in het openbare leven nauwelijks aan bod komen een gelegenheid was om te laten zien dat ze er zijn en erbij horen. De hardcore Hazes-fans, met hun zwarte hoeden en zonnebrillen, beleefden André Bedankt als een maatschappelijke erkenning van hun idool, hun muziek en van henzelf.

Irene Stengs is etnoloog en onderzoeker aan het Meertens Instituut.

“Ook een kinderfeestje kent machtsverhoudingen”

Marije Schoonen

‘Waar de dood is, moet ook gelachen worden’

Kahliya Ronde

Sinterklaas bewaakt de grens

Kahliya Ronde

De DJ als sjamaan

De laatste artikelen over rituelen en identiteit

Oeps: Onbekende tag `feed’ met attributen {"url"=>"https://www.nemokennislink.nl/kernwoorden/rituelen/identiteit/index.atom?m=of", “max”=>"5", “detail”=>"normaal"}

Dit artikel is een publicatie van Volkskrant.
© Volkskrant, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 27 februari 2010

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.