Je leest:

Gammacanon (18): Onbewust

Gammacanon (18): Onbewust

Auteur: | 1 mei 2010

Het idee dat we bewust kiezen is een illusie. De psychologie toont aan dat het onbewuste regeert.

INoxKrow

Het onbewuste fascineert ons al sinds mensenheugenis. Hoewel de term Unbewusstsein pas in de 18de eeuw werd geïntroduceerd door de Duitse filosoof Platner, is het besef dat we (deels) geleid worden door mentale processen die zich buiten het bewustzijn afspelen, heel oud. De Griekse denker Plotinus zag al in dat ‘je ergens niet van bewust zijn’ niet betekent dat er geen mentale activiteit is. Augustinus prees ons enorme geheugen, dat een kennisopslag in de peilloze diepten van het onbewuste veronderstelt.

De fout van Descartes

In de 17de eeuw werd het onbewuste ons afgenomen door René Descartes. Descartes maakte een strikt onderscheid tussen geest en lichaam, en stelde de geest gelijk met het bewustzijn. Mentale activiteit die zich buiten het gezichtsveld van het bewustzijn afspeelt, bestond volgens Descartes niet. Het leidde tot een enorme verarming van de psychologie.

René Descartes (31 mrt 1596 – 11 feb 1650): Franse filosoof en wiskundige.
Frans Hals

Hoewel het twee eeuwen kostte om van deze ‘cartesiaanse catastrofe’ te herstellen, waren er al snel denkers die het oneens waren met Descartes. Immanuel Kant schreef: ‘Het gedeelte van onze waarneming waarvan we ons niet bewust worden, is immens… Op de grote kaart van onze geest zijn maar een paar punten verlicht.’ Dit leidde tot wat je het eerste logische argument voor de noodzaak van het onbewuste kunt noemen: er speelt zich zo veel af in ons brein, en de capaciteit van ons bewustzijn is zo beperkt, dat er meer moet zijn dan alleen ons bewustzijn.

Freud was zijn tijd ver vooruit

Aan het einde van de 19de eeuw kwam Sigmund Freud met een nieuwe invulling van het begrip ‘onbewuste’. Freud zag het onbewuste als iets primitiefs, iets dierlijks, en daarmee als bron van psychische conflicten. Zijn algemene theoretische ideeën over het onbewuste waren hun tijd vooruit. In zijn visie werden bewuste processen altijd voorafgegaan door onbewuste processen. Hij concludeerde dat ‘…het zowel onhoudbaar als arrogant is om aan te nemen dat alles wat zich afspeelt in de geest, bewust is’.

De ideeën van Freud en van Wilhelm Wundt, de grondlegger van de wetenschappelijke psychologie, vormen samen de ruggengraat van wat je het tweede logische argument voor het bestaan van het onbewuste kunt noemen. Wundt beweerde, net als Freud, dat mentale processen bijna geheel onbewust zijn en dat we ons alleen bewust worden van het resultaat van deze processen. Alles wat in het bewustzijn komt – een herinnering, het ervaren van de smaak van iets heel lekkers – vergt voorbereiding door andere hersenprocessen waarvan we ons niet bewust zijn: ons onbewuste.

Het experiment van Benjamin Libet

Hebben we wel een vrije wil? Het antwoord daarop kunnen we vinden in ons brein en luidt ondertussen – voorzichtig – ‘nee’.

Een beroemd psychologisch experiment werd gedaan door Benjamin Libet. Bij gedrag kun je meten wanneer mensen de beslissing nemen om het gedrag te gaan uitvoeren (‘Nu loop ik naar de koelkast om wat te drinken te pakken’), en je kunt meten wanneer de hersenen onbewust beginnen met het voorbereiden van het gedrag. Libet deed dit en ontdekte dat gedrag begint in het onbewuste.

In de moderne psychologie en in de neurowetenschappen is het geaccepteerd dat onbewuste processen de hoofdrol spelen in bijna al het menselijk gedrag. We kunnen doelen nastreven zonder ons bewust te zijn van het doel. Zo kun je mensen voor een tentamen razendsnel termen op een computerscherm laten zien die te maken hebben met presteren, en na het onbewust waarnemen ervan gaan ze inderdaad beter presteren.

Onbewust nadenken

Mensen denken ook onbewust na. Als je mensen vraagt om te kiezen tussen alternatieven, bijvoorbeeld tussen twee huizen, dan kunnen ze dat doen door er goed en bewust over na te denken. Je kunt ze echter ook vragen om hun beslissing uit te stellen en eerst wat anders te gaan doen. Het onbewuste denkt door, zonder dat het bewustzijn zich ermee bemoeit, en vaak is de beslissing dan zelfs beter.

De conclusie van eeuwen denkwerk en veel modern onderzoek is helder: het onbewuste is niet alleen onontkoombaar, het is ook bijzonder belangrijk. Het bewustzijn geeft ons het idee dat we zelf bewust sturen wat we doen, maar dat is niet meer dan een illusie. Ons onbewuste regeert.

Ap Dijksterhuis is hoogleraar psychologie aan de Radboud Universiteit Nijmegen.

Meer lezen?

Vrije wil bestaat niet echt

Asha ten Broeke

Het moderne onbewuste

Arjan Bos

Niks onbewust denkproces

Asha ten Broeke
Dit artikel is een publicatie van Volkskrant.
© Volkskrant, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 01 mei 2010

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.