Je leest:

Gammacanon (15): Geheugen

Gammacanon (15): Geheugen

Auteur: | 10 april 2010

Vaak kunnen we op onze herinneringen vertrouwen, maar soms slaan we de plank ernstig mis.

In Bijna iedereen kon omvallen beschrijft Toon Tellegen hoe de vrienden mier en eekhoorn een prachtige avond beleven. De mier wil die avond in een zwart doosje bewaren. De verjaardag van de lijster zit daar al in: ‘En zij aten weer zoete kastanjetaart met vlierbessenroom, en zij dansten weer terwijl de nachtegaal zong en het vuurvliegje aan- en uitging.’

Bij autobiografisch herinneren beleeft men persoonlijk ervaren gebeurtenissen bijna opnieuw. Dat geeft een gevoel van identiteit en continuïteit. Bovendien helpt herinneren bij meningsvorming, plannen maken en problemen oplossen. Herinneringen aan een eerdere verhuizing geven aanwijzingen voor het maken van contacten in een nieuwe woonplaats. Het autobiografisch geheugen heeft vooral een sociale functie. Vertellen over eerdere ervaringen verdiept nieuwe vriendschappen; gezamenlijk herbeleven maakt een schoolreünie nostalgischer.

Verschillende geheugens

Er omheen…doorheen…Als je net je veters leert strikken, denk je nog bij elke beweging na. Op den duur gaat het automatisch.

Het geheugen heeft meerdere onderdelen. Het semantisch geheugen bestaat uit feitenkennis zoals een pincode, het procedureel geheugen uit vaardigheden zoals veters strikken. Ook feiten en vaardigheden geven eerder opgedane ervaringen weer. Om ze te kunnen inzetten is het herinneren van de context waarin ze geleerd werden, echter overbodig. Bij het ophalen van feitenkennis hoort het gevoel van gewoon weten; bij het uitvoeren van vaardigheden een gevoel van gewoon doen.

Dat is anders bij autobiografisch herinneren, waar het zelf de hoofdrol speelt. Als u uw geboortedatum opdreunt, dan is dat feitenkennis over uzelf waar uw zelf niet in voorkomt. Haalt u een vakantieherinnering op, dan reist uw zelf als het ware terug in de tijd.

Herinneringen ophalen

Een leuke herinnering wil je misschien wel extra vaak opzoeken, ook al kost dat moeite en aandacht.

Herinneringen ophalen kan op verschillende manieren. Eén variant is opzettelijk zoeken. Dat gaat relatief langzaam en kost moeite en aandacht. Ophalen kan ook onvrijwillig zijn en weinig tijd en moeite kosten. Dat overkwam de verteller in Prousts À la recherche du temps perdu toen hij bij het ruiken van een madeleine gedoopt in thee overspoeld werd door levendige jeugdherinneringen.

De levendigheid van herinneringen geeft geen garantie voor hun accuratesse. Details van andere ervaringen of extern verkregen informatie kunnen samensmelten met een oorspronkelijke ervaring. Fouten in de herinnering ontstaan dan door bronverwarring. Mensen beoordelen de herkomst van een mentale ervaring op kenmerken als gedetailleerdheid en emotie. Hoe meer details, hoe waarschijnlijker men die mentale ervaring aanziet voor een herinnering. Eerdere gedachten of fantasieën kunnen dusdanig gedetailleerd zijn, dat ze moeilijk te onderscheiden zijn van echte herinneringen.

Nooit gebeurd, toch herinnerd

In therapie worden wel eens herinneringen ‘gevonden’ van gebeurtenissen die nooit hebben plaatsgevonden.

Experimenteel onderzoek laat zien dat het zich gedetailleerd voorstellen van een fictieve gebeurtenis een levendige herinnering kan opleveren. Zo werd proefpersonen aangepraat dat ze als kind verdwaalden in een winkelcentrum. Buiten het psychologisch laboratorium ontwikkelden sommige mensen tijdens intensieve therapie levendige misbruikherinneringen, waarvan ze later moesten constateren dat die niet op werkelijkheid berustten. Even schrijnend kennen we in Nederland rechterlijke dwalingen als de Puttense moordzaak, waarin onschuldige verdachten onder druk van een politieverhoor gingen geloven dat ze een misdrijf hadden gepleegd.

Ook het geheugen van ooggetuigen is niet bestand tegen vervorming. Als er meerdere getuigen zijn van een misdrijf, is de kans groot dat zij daar achteraf met elkaar over praten. Wie een gesprekspartner competent vindt of zich daarmee identificeert, zal geneigd zijn diens informatie in de herinnering te incorporeren. De rechtsgang loopt hiermee gevaar.

Kunnen we ons geheugen dan wel vertrouwen? In de meeste gevallen gelukkig wel, maar soms slaan we met onze herinneringen de plank flink mis. Het hangt van de context af hoe erg dat is. Een schoolreünie wordt wellicht alleen maar gezelliger als er meerdere versies van een gebeurtenis in omloop zijn. In de rechtbank kunnen foutieve herinneringen echter verstrekkende gevolgen hebben.

Ineke Wessel is verbonden aan de vakgroep klinische psychologie van de Rijksuniversiteit Groningen.

Meer lezen?

Een mens is geen videorecorder

Asha ten Broeke

Controle over je trauma

Ineke Wessel

Verdrongen herinneringen aan seksueel misbruik bestaan niet

Geheugen is eenrichtingsverkeer

Asha ten Broeke

De laatste artikelen over geheugen

Oeps: Onbekende tag `feed’ met attributen {"url"=>"https://www.nemokennislink.nl/kernwoorden/geheugen/index.atom", “max”=>"5", “detail”=>"normaal"}

Dit artikel is een publicatie van Volkskrant.
© Volkskrant, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 10 april 2010

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.