Je leest:

Gammacanon (14): Geld

Gammacanon (14): Geld

We kunnen betalen via internet en straks ook met een vingerafdruk. Dat vergt wel meer zelfbeheersing.

Large

Toen er nog geen geld bestond, ruilden mensen goederen. Dat is lastig als de bakker vis nodig heeft op het moment dat de visser geen brood wenst. Al helemaal, omdat brood en vis snel bederven. Mensen namen dan ook algauw hun toevlucht tot goederen die lang meegingen. De oude Grieken betaalden met runderen, vrouwen en driepoten – koperen potten die dienden als badkuip of grote braadpan. Zo kon de koper iets krijgen wat hij vandaag nodig had, zonder zelf een product in de aanbieding te hebben waar de verkoper behoefte aan had. Daarmee diende dit ‘geld’ als vermogensbewaarmiddel: een vorm om rijkdom, toekomstige koopkracht, in te bewaren. Runderen, vrouwen en driepoten werden zo ook een rekeneenheid: het was mogelijk de prijs van goederen te vergelijken door na te gaan hoeveel ze waard waren in termen van bijvoorbeeld runderen. Het woord schat betekende oorspronkelijk vee (net als pecunia).

De overgang naar goud en zilver als ruilmiddel had grote voordelen. Edelmetaal bederft niet, en het gewicht is maatgevend voor de kwaliteit, mits er niet met de samenstelling of de weegschaal is geknoeid. Aanvankelijk werd er betaald met baren goud, maar het is handig om ook geld te hebben waarmee kleine aankopen mogelijk zijn. Vandaar de stap naar muntgeld: kleine schijfjes met een officieel stempel dat het gewicht en de zuiverheid garandeerde. Ook toen was vertrouwen in het geld van groot belang, en op knoeien met munten stond de doodstraf.

Small
Een Yapbewoner kan zegeningen ‘kopen’ met bijvoorbeeld een rund.
Science

In andere tijden en culturen hadden het materiaal en de vorm van het geld vaak een symbolische betekenis: er was een relatie tussen het soort betaalmiddel en het type betaling of transactie. Bewoners van het eiland Yap moesten hun boetes betalen met stenen die werden uitgehakt op het 400 kilometer verder gelegen eiland Pelau. Ook nu nog moet een Yapbewoner die een verkeersongeluk met lichamelijk letsel veroorzaakt, zijn schuld inlossen met een levensgrote steen. Deze symbolische betekenis heeft een religieuze oorsprong. De Grieken brachten offers om een zege af te smeken voor oogst of oorlog. Afhankelijk van het type zegening varieerde het offer: graan, wijn, rund.

Geld is onvruchtbaar en rente is daarom onnatuurlijk

Ook rente heeft een religieuze geschiedenis. De christelijke kerk verbood vroeger, net als de islam nu, het vragen van rente. Wie zaait zal oogsten, maar alleen als God het wil. Geld is onvruchtbaar; rente daarom onnatuurlijk en onjuist. Rente stond ook in een kwaad daglicht, omdat de allerarmsten zich tegen woekerrentes in de schulden staken. Aan het verbod kwam een einde tijdens de Renaissance, toen de vorsten geld nodig hadden om oorlogen te financieren. Zonder rente wilde niemand op deze ‘staatsobligaties’ intekenen, dus gingen de religieuze scrupules overboord. Tegenwoordig is rente bij ons vanzelfsprekend. Wie uitleent loopt risico: daar mag een beloning tegenover staan,

Ons geld heeft alleen waarde omdat iedereen erop vertrouwt dat iedereen het accepteert. Bankbiljetten zijn stukjes papier, munten zijn allesbehalve hun gewicht in goud waard, virtueel geld is niet eens vast te pakken. Met de opkomst van het internet hebben we 24 uur per dag, zeven dagen per week toegang tot ons geld,. Binnenkort kunnen we ons geld niet eens meer thuis laten: de eerste proeven om met vingerafdruk te betalen zijn al uitgevoerd.

De verleiding van het uitgeven

Small
Met ‘plastic geld’ is het gemakkelijk uitgeven.

Dat is efficiënt, maar heeft ook een nadeel: het wordt steeds moeilijker de verleiding te weerstaan geld uit te geven. Mensen hebben zelfbeheersingmechanismen nodig. Niet voor niets is het spaarvarken oorspronkelijk zo ontworpen dat je het moest stukgooien om er iets uit te halen. Gedragseconomen, die economie en sociale psychologie met elkaar verbinden, stellen dan ook dat de ontwikkeling in de betaal- en bankiertechnologie niet neutraal is: verstandig omgaan met geld wordt steeds moeilijker gemaakt.

Wat doet geld met mensen? Nogal wat intellectuelen zeggen dat er dankzij de crisis gelukkig meer aandacht is voor zachte in plaats van harde waarden. Ze hebben het mis. Harvard-econoom Benjamin Friedman laat zien dat mensen in tijden van voorspoed toleranter zijn ten aanzien van minderbedeelden.

Henriëtte Prast is hoogleraar persoonlijke financiële planning aan de Universiteit van Tilburg.

Meer lezen?

Dit artikel is een publicatie van Volkskrant.
© Volkskrant, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 03 april 2010

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

LEES EN DRAAG BIJ AAN DE DISCUSSIE