Je leest:

Gammacanon (1): Geschenken

Gammacanon (1): Geschenken

Auteur: | 2 januari 2010

Mensen geven elkaar van nature cadeautjes. Wat er precies in zit, is onbelangrijk en soms zelfs taboe. Het gaat om het sociale ritueel.

Waarom houden mensen zich bezig met zoiets triviaals als het uitwisselen van geschenken? Waarom nemen ze de tijd en de moeite om iets uit te zoeken of zelf te maken – gedicht, tekening, taart – het mooi in te pakken en van een feestelijke strik te voorzien, om vervolgens van de ontvanger te horen te krijgen: dat had je nu echt niet moeten doen?

Vrijwel elk voorwerp kan een bestaande of juist een gewenste band met een ander symboliseren en daarmee als geschenk dienen: een schelpje op het strand of een mooi steentje uit de bergen dat geliefden elkaar geven, maar ook het kapitale motorjacht voor de collega-handelaar in vastgoed. Antropologen die de rituele geschenkenuitwisseling bij de bewoners van de Trobriandeilanden bestudeerden, ontdekten een al even grote variëteit. Elke gift hoorde bij een speciale gelegenheid en een speciaal soort relatie.

Wel een geschenk, maar geen cadeautje

Odysseus en Penelope – door Francesco Primaticcio (1505–1570)
Wikimedia Commons

Er zijn ook niet-materiële geschenken, zoals gastvrijheid of onbaatzuchtig geboden hulp of zorg. In Homerus’ Odyssee gold gastvrijheid jegens een vreemdeling als een verplichting, en ook in de Bijbel is gastvrijheid een heilige plicht. De oorspronkelijke betekenis van gastvrijheid is gebaseerd op wederkerigheid: net zoals vreemdelingen aan jouw deur kunnen komen kloppen, kun jij hen ooit nodig hebben op verre en gevaarlijke reizen.

Gelegenheden om te geven zijn er te over: huwelijken, geboorten, begrafenissen, verjaardagen, Kerstmis, Sinterklaas, Valentijnsdag, bij een uitnodiging voor een etentje, ziekenbezoek, enzovoort. Ook de Trobrianders kenden veel gelegenheden om te geven. In het zogenoemde Kula-ritueel – een ceremoniële uitwisseling van geschenken – was het principe van wederkerigheid de grondregel en werd elke gift gevolgd door een tegengift. Zich onttrekken aan deze regel was onmogelijk, want dan riskeerde men reputatieverlies en uitstoting uit de gemeenschap.

Inpakken en weggeven

We definiëren geschenken symbolisch als giften door ze in te pakken. Geldgiften verstoppen we in een zelfgemaakt schilderijtje of kunstwerk. De sinterklaassurprise verhoogt de verrassing nog door de gift in een schijngestalte te hullen: het flesje parfum in een doos vol met nepgiften.

In Japan bestaan er voorgefabriceerde verpakkingen die bij speciale giften horen: een verpakking met een onontwarbare knoop voor een huwelijksgeschenk, of een lotusmotief als versiering van giften bij sterfgevallen. De verpakking benadrukt dat het niet gaat om het voorwerp zelf, maar om de handeling van het geven. In Japan geldt het als zeer onbeleefd om een geschenk open te maken in de aanwezigheid van de gever, omdat daaruit een te grote belangstelling voor de materiële inhoud van de gift zou kunnen blijken in plaats van voor het gevoel dat erin wordt uitgedrukt.

Giften kunnen een uitdrukking zijn van liefde.

Giften kunnen de uitdrukking zijn van liefde, vriendschap of respect, maar kunnen ook minder nobele doelen dienen, zoals vleien, omkopen, bedriegen, vernederen, domineren, beledigen, kwetsen en zelfs doden, zoals in het geval van de gifbeker. Veelbetekenend is in dit verband de dubbele betekenis van het Duitse (en Nederlandse) woord Gift, dat tevens vergif betekent.

Goed geven

Bij het geven is maathouden essentieel: te weinig is niet goed, maar ook te veel is gevaarlijk, zoals de lotgevallen van Shakespeares Timon van Athene lieten zien. Door excessief te geven probeerde Timon vriendschap te kopen, met als gevolg dat al zijn vroegere vrienden zich tegen hem keerden, waarna hij eenzaam achterbleef.

Ondanks de risico’s verbonden aan ‘verkeerd’ – bijvoorbeeld manipulatief of slecht gedoseerd – geven, is de primaire functie van de gift het creëren en handhaven van sociale relaties, van welk moreel gehalte dan ook: van keurige vriendengroepjes tot criminele netwerken. Het uitwisselen van geschenken bevordert wederzijdse loyaliteit en brengt de moreel gevoelde verplichting tot teruggeven teweeg. Zoals antropologe Mary Douglas in haar voorwoord bij Marcel Mauss’ beroemde Essai sur le don (1923) schreef, is de theorie over de gift een theorie van menselijke solidariteit. Solidariteitsbetoon door middel van wederzijds geven voedt het besef dat het in het voordeel van allen is om samen te werken.

Het evolutionaire voordeel van wederkerigheid geldt niet alleen voor mensen, maar ook voor hogere primaten, zoals Frans de Waal heeft laten zien: ook chimpansees delen voedsel met elkaar en vlooien elkaar op basis van wederkerigheid. Wie niet meedoet, wordt uit de groep gestoten, net als de Trobrianders die weigerden deel te nemen aan de collectieve ceremonie. Wij geven omdat we niet verstoken willen raken van relaties met onze medemensen, zonder wie we het niet kunnen stellen: wie niet geeft, die niet leeft.

Psycholoog prof. Aafke Komter is hoofd van de faculteit Sociale Wetenschappen van het University College Utrecht. Zij is gespecialiseerd in verwantschappen.

Meer lezen?

Geven omdat het hoort

Kahliya Ronde

Chimpansees blijken niet vrijgevig

Marleen de Kanter

Over het belang van een belletje

Kahliya Ronde

Gevaren van solidariteit

Sue-Yen Tjong Tjin Tai
Dit artikel is een publicatie van Volkskrant.
© Volkskrant, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 02 januari 2010
NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.