Je leest:

Frankenstein of Galathea?

Frankenstein of Galathea?

Hoe verhalen ons voorbereiden op de toekomst

Auteur: | 15 mei 2009

“Adriaan, de boeven zijn vlakbij”, klinkt de metalen stem van Robin, de robot uit Bassie en Adriaan. Wie kent hem niet; het schattige robotje dat Bassie en Adriaan helpt met het vangen van boeven. Is Robin slechts een verzinsel, of worden dit soort fantasieën ooit werkelijkheid?

De robot in Bassie en Adriaan is natuurlijk niet veel meer dan een radio met een wekker als hoofd. Toch kan deze aandoenlijke assemblage veel dingen die mensen ook kunnen. Maar is deze wetenschap wel ethisch verantwoord? Immers, als een robot een eigen intelligentie heeft kunnen wij, als mensen, deze robots dan eigenlijk wel als slaven behandelen?

Zijn robots echt onze toekomstige technologische broeders of blijven ze een hulpmiddel en object? Verhalen kunnen een samenleving helpen antwoorden te vinden op dit soort vragen. Tussen feit en fictie hebben populair culturele uitingen zoals films en games, in tegenstelling tot de wetenschap, de vrijheid om er ongegeneerd op los te fantaseren. Op deze manier kunnen wij als mensen individueel en als samenleving de mogelijke gevolgen van de wetenschap een beetje uittesten.

In de psychologie wordt onze collectieve verbeelding ook wel het imaginaire genoemd. Zowel positieve als negatieve gevolgen van, in dit geval, de ontwikkeling van robots komen hierbinnen aan de orde. Dat zien we terug in de films, tv series, games en verhalen die over dit onderwerp zijn gemaakt. Denk niet alleen aan Robin, maar ook aan films als I Robot, Wall-E en Transformers. Deze geven ons allemaal een kijkje in de wereld van de robotica. Op deze manier proberen we voor ons zelf te bepalen wat nu allemaal mogelijk en wenselijk is.

Eenzaamheid

Natuurlijk komen deze verhalen niet uit de lucht vallen. Allereerst zijn moderne films en games over robots geïnspireerd door de wetenschappelijke ontwikkelingen op dat gebied. Maar er wordt ook veel gehaald uit oude verhalen. De mensheid speelt al heel lang met de fantasie dat het mogelijk is om iets mensachtigs te maken dat niet van vlees en bloed is.

In het boek is het niet duidelijk welke onderdelen dr. Frankenstein gebruikt voor zijn monster. In films zijn dit vaak delen van mensen.
Wikimedia Commons

Het bekendste verhaal is toch wel Frankenstein, het boek dat in 1818 door Mary Shelley is geschreven. Dokter Frankenstein probeert in dit boek een mens te maken. Dit lukt echter niet helemaal. Doordat het menselijk lichaam zo complex is, moet hij de verschillende onderdelen heel groot maken. Het wezen wordt monsterlijk.

De wetenschapper walgt hiervan en ook de mensen die het monster tegenkomen kunnen hem uit angst niet accepteren. Als gevolg zondert hij zichzelf af. De eenzaamheid drijft het monster langzaam tot wraak op degene die hem heeft gemaakt.

Eigenlijk is Frankenstein een boek over menselijke emoties, als angst, eenzaamheid en het verlangen geaccepteerd te worden. De angst voor wat wetenschappelijk onderzoek allemaal mogelijk maakt krijg in dit boek de gestalte van een monster dat zijn eigen maken wil vernietigen. Het monster is fysiek sterker dan een mens, maar heeft wel menselijke emoties. En daar ligt in dit verhaal het gevaar van deze creatie.

Verliefd

Pygmalion en Galathea Pygmalion, de koning van Kreta, vindt de meisjes die op Kreta wonen maar niets en besluit niet te trouwen. Op een dag maakt hij een mooie jonge maagd van ivoor. Dit beeld is zo mooi dat Pygmalion er verliefd op wordt. Aphrodite, de godin van de liefde, beantwoordt deze gevoelens door het beeld tot leven te wekken. Het meisje heet Galathea. Ze trouwt met Pygmalion.

Dit kan natuurlijk ook de andere kant op. Het verhaal van Pygmalion en Galathea is één van de oudst bekende verhalen over een gemaakt mens uit de Westerse geschiedenis. Dit verhaal laat zien dat kunstmatige mensen niet louter ellende opleveren.

Natuurlijk zit er wel gevaar in het verliefd worden op een creatie. Want is dat wat wij hebben gemaakt eigenlijk wel menselijk? Kunnen wij die perfectie wel aan? Pygmalion gaat er uiteindelijk wel vandoor met de perfecte, gemaakte vrouw terwijl de locale meisjes het nakijken hebben.

Uitlaatklep

De thema’s van deze twee verhalen blijven terugkomen in moderne populaire cultuur omtrent robots. Een van de bekendste series uit de twintigste eeuw zijn de boeken van Isaac Asimov. In zijn boeken schreef Asimov over verschillende robots en hun beleving van de mensenwereld en de regels die deze wereld ze oplegt. Asimov laat zien dat het niet buiten kijf staat dat de robots het onacceptabel vinden dat zij als een soort slaaf van de mens gebruikt worden.

De verhalen van Asimov verkennen slechts één van de mogelijke uitkomsten van de ontwikkelingen van robotica. Maar fictie over robots is niet alleen de uitlaatklep van de wetenschappelijke fantasie. De ideeën en voornamelijk beelden uit fictie geven ook weer een impuls aan de wetenschappelijke ontwikkelingen. Zo zal de verhalencyclus van Asimov bij veel wetenschappers als een waarschuwing in het achterhoofd zitten.

In de film Blade Runner is de robot Rachael (rechts) een perfecte mechanische vrouw. Dergelijke verhalen hebben het onderzoek naar de mate waarin wij de mens mechanisch en digitaal kunnen dupliceren een grote impuls gegeven.

Acceptatie

Natuurlijk is er nooit sprake van een één op één beïnvloeding van fictie op wetenschap en vice versa. Het collectief dat wij als samenleving hebben aan fantasieën over robots gaat natuurlijk niet ongemerkt aan de wetenschap voorbij. We moeten niet verbaasd opkijken als we over honderd jaar robots hebben die lijken op de robots uit I Robot. Misschien hebben we wel allemaal onze eigen Wall-E. Maar het belangrijkste dat in onze verhalen over deze robots naar voren komt, is niet zozeer of en wanneer wij deze robots kunnen verwelkomen. Nee, wat deze verhalen echt zullen bijdragen aan de acceptatie van robots is de plek die wij ze kunnen en willen geven. Fictie geeft ons van te voren de mogelijkheid om hierover na te denken.

Lees meer op Kennislink

Dit artikel is een publicatie van Kennislink (correspondentennetwerk).
© Kennislink (correspondentennetwerk), alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 15 mei 2009

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.